ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇ ဢၼ်ဝၢၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၼၵ်း ဢၼ်ၸဵမ်းၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ လီလိူဝ်မႃး။ ၵူၵ်ႉတႅၵ်ႉ.cmd.တဵၵ်း(ႁဵတ်းၵၢၼ်(){ၵူၵ်ႉတႅၵ်ႉ.ၼႄ('div-gpt-ad-1449240174198-2′);});
ၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် Rice ၶဝ်ၼႆႉ ဢဝ်ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၾႆးၾႃႉဢၼ်ႁဵတ်းမႂ်ႇလႆႈ တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မူတ်းသႂ်လီၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလႆၢႈထၢတ်ႈ carbon monoxide ႁႂ်ႈပဵၼ် acetic acid (ထၢတ်ႈဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် မီးဢရသႃႇႁႅင်း) ၵမ်းသိုဝ်ႈၼႆယဝ်ႉ။
လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈပႆၢးထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉ ၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈပႆၢးထၢတ်ႈလႄႈ မေႃႇလီႇၵျူးတူဝ်မီးၸႂ် တီႈႁူင်းႁဵၼ်းပႆၢးသၢင်ႈ Brown တီႈၸၼ်ႉၸွမ် Rice ၼႆႉ ၵေႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ ဢၼ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၶတ်းၸႂ်တႃႇတေလူတ်းယွမ်း ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇမွၼ်းဢွၵ်ႇသၢႆႉ (CO) ႁႂ်ႈပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးထႅင်ႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ မူတ်းသႂ်။
ၶိူင်ႈထၢတ်ႈၼျူႇၶလီးယႃး ဢၼ်မိုတ်ႈၵိုဝ်းၸမ်ၸႂ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း တွင်းလႅင် nanometer cubic ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈပိူင်လူင် လႄႈ ဢီႇလႅတ်ႇထရူဝ်ႇလၢႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွၼ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 150 ၸူဝ်ႈမူင်း ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆးၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းၼမ်ႉ ဢၼ်ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ မီးထိုင် 2% ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈမူတ်းသႂ်ၶွင် ပွတ်းတွၼ်ႈဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ သုင်ထိုင် 98% သေယဝ်ႉ မၼ်းၶႅမ်ႉလိူဝ်သေ ပွတ်းတွၼ်ႈဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး လူၺ်ႈလွင်ႈၶတ်းၸႂ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ တႃႇတေဢဝ်ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈသေ လႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇမွၼ်းဢွၵ်ႇသၢႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပဵၼ် ၶိူင်ႈႁႄႉၵင်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ယႃႈယႃ ၸွမ်းၵၼ်တင်း ၼမ်ႉမၼ်းၸဵမ်း လႄႈ တၢင်းၵိၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်း။ ၸႂ်ႉပဵၼ် ၶိူင်ႈယွမ်ႉသီ တႃႇမဵတ်ႉသီ လႄႈ ၶိူင်ႈသႂ်ႇသီ၊ ၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဝီႇၼီႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉ ဝီႇၼီႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵွၼ်ႈသီၶဵဝ် ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ ရၢႆႉၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် ၶိူင်ႈထၢတ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ဝၢင်းသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၾူမ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ (CO2) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇဝၢင်း (ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း Packard Fellow မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး) ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉငိုၼ်းၵမ်ႉၸွႆႈ တီႈ ၸုမ်းပၢႆးသၢႆႊၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ (NSF) တေႃႇလႃႇ 2 လၢၼ်ႉ တႃႇသိုပ်ႇၶူၼ်ႉႁႃ လွၵ်းလၢႆး တႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၵႂၼ်းႁိူၼ်းမၢၼ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢင်း လၢတ်ႈဝႃႈ “ ၶူဝ်းၶွင်ႁဝ်းၶႃႈ ဢၼ်ပဵၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ၼိုင်ႈဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ႁႂ်ႈပဵၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ သွင်ဢၼ် ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၶဵင်ႇတႃႉလိူဝ်ၵဝ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ “ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇၽိင်ႈထုင်းမၼ်း ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႂ်းထၢတ်ႈဢီႇလႅတ်ႇထရူဝ်ႇလၢႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉသေတႃႉ ၶဝ်တိုၵ်ႉမီးလွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ဢမ်ႇလီလႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃ လွင်ႈထၢတ်ႈဢီႇလႅတ်ႇထရူဝ်ႇလၢႆႉ ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။”
Senftle သိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ “တႄႉတႄႉ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ လုၵ်ႉတီႈ CO ဢမ်ႇၼၼ် CO2 သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး” ၼႆယဝ်ႉ။ “ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ႁဝ်းၶႃႈ ၸုပ်ႇဢဝ် ၵႅတ်ႉသ် ဢၼ်ႁဝ်းၶႃႈ ၶႂ်ႈလူတ်းယွမ်းၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ” ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ် ဢၼ်ၾၢင်ႉသတိၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဝႆႉ ၼႂ်းၵေႈ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈတွင်း လႄႈ ထၢတ်ႈဢီႇလႅတ်ႇထရူဝ်ႇလၢႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွၼ်ႈသေယဝ်ႉ ထၢတ်ႈဢီႇလႅတ်ႇထရူဝ်ႇလၢႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွၼ်ႈၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ၶိူင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉသေ သူင်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢင်း လၢတ်ႈဝႃႈ “မၢင်ပွၵ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ၶမ်းၼႆႉ တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈၶေးမီး ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း သွင်သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ “မၼ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ မွၼ်းဢွၵ်ႇသၢႆႉ ယွမ်းလူင်း ႁႂ်ႈပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ဢႅၵ်ႉၵူဝ်ႇ။ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶျူပ်ႉ ဢၼ်မီးၼႃႈ ဢၼ်ၸၢင်ႈၵုမ်းထိင်းလႆႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ၵႃႇပုၼ်ႇ-ၵႃႇပုၼ်ႇ လႄႈ ၸဵင်ႇၶႃႇပုၼ်ႇ-ၵႃႇပုၼ်ႇ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ပဵၼ်မႃး လိူဝ်သေ ၶူဝ်းၶွင်တၢင်ႇဢၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။
ပိူင်ၶွမ်း Senftle လႄႈ ၸုမ်းမၼ်း ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ၶွင် cube ၼၼ်ႉ လီလိူဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “ႁဝ်းၶႃႈ ၸၢင်ႈၼႄလႆႈ မဵဝ်းၸဵင်ႇ ဢၼ်မီးၼိူဝ် ၶွပ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၽိဝ်ၼႃႈ ဢၼ်မီး ႁွႆးၸဵပ်း ၼမ်လိူဝ်ၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ၸွႆႈထႅမ် ႁႂ်ႈ CO key ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ ၼင်ႇႁိုဝ် ၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊ ၵုမ်းထိင်းလႆႈ လၢႆးတၢင်း ဢၼ်႞ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်႞ၼၼ်ႉယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ဢွင်ႈတီႈ ၸဵင်ႇၼမ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸွႆႈႁႂ်ႈ လွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉ ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
Senftler လၢတ်ႈဝႃႈ ၶူင်းၵၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၼႄ ဢၼ်လီ ဢၼ်ဝႃႈ သၽေႃးတြႃးလႄႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ထုၵ်ႇလီၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “တႄႇဢဝ် လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း ၶိူင်ႈၶူဝ်း ၼႂ်းၶိူင်ႈထၢတ်ႈ တေႃႇထိုင် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ၸၼ်ႉဢႅတ်ႇထမ်ႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇလီ တႃႇပၢႆးၸၢင်ႊ ၸၼ်ႉလၢႆၸၼ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ။ “မၼ်းၵိုင်ႇလႅပ်ႈတင်း ႁူဝ်ၶေႃႈ ပႆၢးသၢင်ႈၼႃႇၼူဝ်ႇမေႃႇလီႇၵျူးသေယဝ်ႉ ၼေဝႆႉဝႃႈ ႁဝ်းတေႁဵတ်းႁိုဝ် ၶႂၢၵ်ႈမၼ်းထိုင် ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉတေႉတေႉၼႆယဝ်ႉ။”
ဝၢင်းလၢတ်ႈဝႃႈ တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွၵ်းပိူင် ဢၼ်ၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၼႃႈၼႆႉ တေလႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွၵ်းပိူင်ၼၼ်ႉ ၼိမ်သဝ်းသေ လူတ်းယွမ်းပၼ် ႁႅင်းဢၼ်လူဝ်ႇတႃႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉထႅင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် ရၢႆႉသ် ၸူႇပဵင်း၊လီႊယူဝ်ႊၶျူၼ်ႊယႅၼ်ႊ လႄႈ သျီႊၶျူဝ်ႊ ၸေႊဢႄးဝႅၼ်ႇ ဢႅတ်ႉဝႄးလ်-ဝႄးလ် ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဝၢႆးၸၼ်ႉၶူးမေႃလူင် ပဵၼ်ၽူႈၵုမ်းၵမ် ၽိုၼ်လိၵ်ႈၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း။
ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေလႆႈမၼ်ႈၸႂ်ဝႃႈ ၽူႈထတ်းလိၵ်ႈႁဝ်းၶႃႈ တေပႂ်ႉတူၺ်း ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်သူင်ႇမႃးၵူႈဢၼ်သေ တေဢဝ်လၢႆးတၢင်း ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆႉ မၼ်းလမ်ႇလွင်ႈတႃႇႁဝ်းၶႃႈတႄႉတႄႉ။
ဢီးမေးလ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇႁႂ်ႈၽူႈႁပ်ႉႁူႉဝႃႈ ၽႂ်သူင်ႇဢီးမေးလ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ တီႈယူႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႄႈ တီႈယူႇ ၽူႈႁပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇယိူင်းဢၢၼ်းတၢင်ႇဢၼ်။ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ သႂ်ႇၼၼ်ႉ တေဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်း ဢီးမေးလ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေတႃႉ Phys.org တေဢမ်ႇသိမ်းဝႆႉ ၼႂ်းပိူင်ၾၢင်သင်။
သူင်ႇၶၢဝ်ႇငၢဝ်း ၵူႈဝူင်ႈ လႄႈ/ဢမ်ႇၼၼ် ၵူႈဝၼ်း တီႈၼႂ်း inbox ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ။ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၸၢင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ လွင်ႈပၼ်သဵင် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႆႈ ၵူႊၶၢဝ်းယၢမ်းသေ ႁဝ်းၶႃႈ တေဢမ်ႇပိုၼ်ၽႄပၼ် ၶေႃႈမုၼ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တီႈၵူၼ်းထူၼ်ႈသၢမ် သေပွၵ်ႈ။
ဝႅပ်ႉသၢႆႉၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း cookies တႃႇၸွႆႈထႅမ် လွင်ႈၼႄတၢင်း၊ ထတ်းသၢင် လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁဝ်းၶႃႈ လႄႈ ပၼ်ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၽၢႆႇသၢမ်။ ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ဝႅပ်ႉသၢႆႉႁဝ်းၼႆ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လႆႈလူဢၢၼ်ႇ လႄႈ ပွင်ႇၸႂ် ပိူင်ၵၢၼ် လွင်ႈသိူင်ႇသိမ်းၶူဝ်းၶွင် လႄႈ ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁဝ်းၶႃႈ ၼႆယဝ်ႉ။