လိၵ်ႈဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းႁူဝ်ၶေႃႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ “ပၢႆးၸၢင်ႊ ၽၢႆႇမူၼ်ႉမႄး တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ လႄႈ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ တႃႇၶိုၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ (SOC)” ၼႆယဝ်ႉ။ တူၺ်းလိၵ်ႈ 14 ၶေႃႈတင်းမူတ်း
ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်းမေႃႇလီႇၵျူးဢေႇ (PAHs) မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင် (မီႇတီႇၼႄႇထႃႇလိၼ်ႇ၊ ၼႅပ်ႇထူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ၊ 1-ၼႅပ်ႇထီႇ-N-မီႇထီႇၵႃႇပႄႇမႅတ်ႉ ၸႃႉၵႂႃႇ) ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ် ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလၢႆလၢႆဢၼ်သေ ပဵၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ ထၢတ်ႈပွင်းဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ (SOCs) ဢမ်ႇၼၼ် xenobiotics ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေယဝ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလွၵ်ႇငိူတ်ႈတေႃႇ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလုမ်ႈၾႃႉလႄႈ ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းမိူင်းၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၵူၼ်းႁဝ်း ႁၢဝ်ႈႁႅင်း (မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢၼ်ႇႁိၼ် ပဵၼ်ၵႅတ်ႉသ်၊ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ လွင်ႈဢွၵ်ႇ လူတ်ႉၵႃး လႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ) ၸိူဝ်းၼႆႉ တႅပ်းတတ်းပၼ် လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ်၊ လိူဝ်သေ လွၵ်းလၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈ/ ဢဝ်ဢွၵ်ႇ လူၺ်ႈ ပၢႆးတူဝ် လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈယဝ်ႉ ပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လူႉလႅဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ bioremediation ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၸၢင်ႊ ယႃႉပႅတ်ႈ POCs တဵမ်ထူၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႊ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၵွင်ႉၼၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇမႃး ပဵၼ် လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်လွတ်ႈၽေး၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးတၢင်းၼမ်ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်းပရူဝ်ႇတိၼ်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး( Pseudomonas ၊ Pseudomonas ၊ Comamonas ၊ Burkholderia လႄႈ Neosphingobacterium)၊ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉလၢႆလၢႆဢၼ်။ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ၊ ပၢႆးၸိူဝ်ႉၽၼ်း လႄႈ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ metagenomic ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွႆႈႁႂ်ႈႁဝ်းပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈသုၵ်ႉသၢၵ်ႉ လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ ၼႂ်းပိူင်ၽၢင်တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ဢၼ်တေၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈထႅင်ႈ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉလူႉ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈမီးဝႆႉၶၢဝ်းယၢဝ်းၶွင် PAHs ၼၼ်ႉႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈယႃႉလူႉ phenotypes ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ လွင်ႈသူင်ႇၶၢဝ်ႇငၢဝ်းပီႇၸႃႉဢၼ်ယၢဝ်းဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်း ၶူဝ်းၶွင်ပီႇၸႃႉ မိူၼ်ၼင်ႇ plasmids ၊ transposons ၊ bacteriophages ၊ ၵုၼ် genomic လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးသၢႆႊလွင်ႈပိူင်သၢႆၸႂ် လႄႈ ပၢႆးၸၢင်ႊၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၶွင် ဢၼ်မီးဝႆႉႁင်းၶေႃၶေႃ ဢမ်ႇၼၼ် တူင်ႇဝူင်းပိူင် (ၸုမ်းႁူမ်ႈႁွမ်း) ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ၊ ဝႆးလႄႈ မီးၼမ်ႉတွၼ်းလီ ၶွင် PAHs ၸိူဝ်းၼႆႉ လူၺ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလွင်ႈထတ်းသၢင်ဢၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် သဵၼ်ႈတၢင်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ၊ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ/ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄး သႄးလ် ၶွင် ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတေပၼ်ၶေႃႈမုၼ်း လွင်ႈတူင်ႇဝူင်းတူဝ်မီးၸႂ် တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းလီလိူဝ် တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးဝႆးဝႆး (ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇယႃႈယႃ၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ သီၽႃႈ၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼႃႈတႃ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ) ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလုမ်ႈၾႃႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးသေ လွင်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး။ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ထၢတ်ႈပွင်းဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ (SOCs) ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်လၢႆလၢႆဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈပွင်းၼွၵ်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် SOCs ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ထၢတ်ႈႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႊထၢတ်ႈ polycyclic (PAHs)၊ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း၊ ယႃႈၶႃႈယိူဝ်ႈ၊ ယႃႈယွမ်ႉ၊ ယႃႈယွမ်ႉ၊ ယႃႈယႃ၊ organophosphates၊ ၶိူင်ႈႁႄႉၾႆး၊ ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉ ၼိူဝ် ပိူင်ၾၢင် တူဝ်မီးၸႂ် လၢႆလၢႆဢၼ် လူၺ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ပၢႆးတူဝ် လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈ လႄႈ လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း (Petrie လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2015၊ Bernhardt လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2017၊ Sarkar လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2020)။ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် တင်းၼမ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇလႄႈ ယႃႉလူႉ ၼိူဝ် ပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ/တီႈဢၼ်မီး လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ဢမ်ႇလူႉလႅဝ် တင်းၼမ် (မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈဢၼ်မီး ႁိၼ်ႁႄႈ၊ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆႊ ၽၢႆႇလိၼ် ဢၼ်ပႆႇႁိုင်ၼႆႉ ၼႄဝႃႈ လွင်ႈဢၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး (မိူၼ်ၼင်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်) လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶဝ် မႃးၼၼ်ႉ မႃးသႂ်ႇၼိူဝ် ၽိဝ်ၼႃႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းဢဝ် (သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ) (မိူၼ်ၼင်ႇ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ၽိင်ႈငႄႈ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢဝ် မၢၵ်ႇႁိၼ်၊ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလူႉလႅဝ် ပၢႆးၸႂ် ဢၼ်ပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်း လႄႈ တီႈႁူင်းႁေႃ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃး လႄႈ ႁၢႆႉၸႃႉမႃး လူၺ်ႈ လူမ်းဢမ်ႇမူတ်းသႂ် လႄႈ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ လႅၵ်ႈလၢႆႈ (Liu et al. 2020)။ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်ပဵၼ် ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢၢႆၼမ်ႉ ဢၼ်မီးၼႂ်း ပဵဝ်လူမ်းၼၼ်ႉ တုမ်ႉတွပ်ႇသေ မႃးယူႇၼိူဝ် ၶူင်သၢင်ႈၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ၼၼ်ႉ လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ၽၢႆႇပၢႆးတူဝ် လႄႈ ၽၢႆႇပၢႆးထၢတ်ႈ။ လွင်ႈယႃႉလူႉ တူဝ်မီးၸႂ်ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉႁွင်းဝႆႉ ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈ တီႈၽၢင်ႁၢင်ႈ လႄႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉ လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄၶဝ် (Pochon and Jaton, 1967) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ (လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ) ၶွင် ထၢတ်ႈပွင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊလူတ်းယွမ်းပၼ် လွင်ႈသိုဝ်ႈယူဝ်း ၵေႃႇသၢင်ႈ၊ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈၵေႃႈ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် လွင်ႈဢၼ် တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၶဝ် မေႃယူႇၸွမ်း လႄႈ တုမ်ႉတွပ်ႇ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းမီးၽွၼ်းလီ ယွၼ်ႉၶဝ် ပဵၼ်မႃး ၶႅပ်းႁၢင်ႊ တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႊ ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်လူတ်းယွမ်းပၼ် လွင်ႈလူႉလႅဝ်/ လွင်ႈလူႉလႅဝ် (Martino, 2016) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွၵ်းလၢႆး ၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်း ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ တႃႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်၊ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ပိူင်ပဵၼ်သၽႃႇဝ (ပိူင်ပဵၼ်ပၢႆးလိၼ်၊ ၾႆးမႆႈပႃႇထိူၼ်ႇ၊ လွႆၾႆးတႅၵ်ႇ၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇလႄႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး) ၼႆၸိုင် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ hydrocarbons aromatic polycyclic aromatic (PAHs) လႄႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ (OC) တၢင်ႇၸိူဝ်း ဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ PAHs တင်းၼမ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ (ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်းလႄႈ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း မိူၼ်ၼင်ႇ DDT, atrazine, carbaryl, pentachlorophenol ၸႃႉၵႂႃႇ)၊ (ယႃႈယႃႁႄႉၵင်ႈလႅတ်ႇ၊ ယႃႈယႃၶႃႈမူင်ႈမႅင်း၊ ယႃႈယႃႁႄႉၵင်ႈမူင်ႈမႅင်း လႄႈ ယႃႈယႃၶႃႈမူင်ႈမႅင်း) လႄႈ မၢၵ်ႇၵွင်ႈ (ၶိူင်ႈမၢၵ်ႇတႅၵ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ 2,4,6-TNT) ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ် ၸိူဝ်ႉမႅင်း ဢၼ်ၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆးယူႇလီ ၸၵျႃႇဝလႃႇ (Srogi, 2007; Vamsee-Krishna လႄႈ Phale, 2008; Petrie et al.5)., ။ သဵၼ်ႈမၢႆၼႆႉ ၸၢင်ႈၶႂၢၵ်ႈႁႂ်ႈပႃး ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် (ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ၊ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ၊ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ)၊ လွၵ်းမၢႆ 1 ၼႆႉ ၼႄဝႆႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်လၢႆလၢႆဢၼ် လႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶဝ် ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလၢႆလၢႆဢၼ်။ ၼႂ်းပီႊပူၼ်ႉမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ လွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢိၵ်ႇပႃး ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ လႄႈ ထၢတ်ႈႁိူၼ်းမၢၼ်ႇ တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႄႇၼမ်မႃး (Dvorak et al., 2017)။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၼၼ်ႉ မၼ်းပူၼ်ႉလိူဝ် လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ သၽႃႇဝ တင်းၼမ်။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈႁၼ်ဝႃႈ SOCs ၵမ်ႈၽွင်ႈ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ တင်းၼမ်သေ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး ဢၼ်မီးၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉ ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ် (ႁၢင်ႈ 1) ၼႆယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၽၢႆႇသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸုမ်းၵႅတ်ႇၶႄသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ (USEPA) ၶဝ်ၼႆႉ လႆႈဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ သႂ်ႇပႃးဝႆႉ ၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ လွင်ႈဝႆႉၼၵ်းၼိူဝ်ၶဝ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉၶဝ် ဢၼ်ပဵၼ်ၵွင်ႉ၊ ၵွင်ႉၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈသၼ်ႇထေႇ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်ၶႅၼ်ႇသိူဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် လူဝ်ႇလႆႈမီး ပၵ်းပိူင် လွင်ႈပႅတ်ႈယုၵ်းယၢၵ်း ဢၼ်ၵႅပ်ႈလႄႈ လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ တႃႇတေ မူၼ်ႉမႄး/ ဢဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် တီႈၼႂ်း ပိူင်သၢင်ႈ သိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းလႆၢးႁဵတ်းႁႂ်ႈမူတ်းသႂ် ပႆၢးတူဝ်လႄႈ ပႆၢးထၢတ်ႈလႆၢလႆၢဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈမႆႈ၊ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမူတ်းသႂ် လူၺ်ႈထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ၊ လွင်ႈလူမ်းထူၺ်ႈၸႂ်၊ လွင်ႈပႅတ်ႈယုၵ်းယၢၵ်း၊ လွင်ႈဢဝ်ၾႆးၽဝ် ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီလႄႈ ၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ၽၢႆႇလင် ဢၼ်ၵူၼ်ႇပင်း၊ ပဵၼ်ၵွင်ႉလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတႃႇတေမူၼ်ႉမႄး။ ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈႁူႉႁၼ် လွင်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လုမ်ႈၾႃႉ ၼမ်မႃးၼၼ်ႉသေ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်ၸၢင်ႊ ယႃႉပႅတ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈၶဝ် (မိူၼ်ၼင်ႇ ႁႄႇလူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ တၢင်ႇၸိူဝ်း 2020၊သျွၼ်ႇမႅၼ်ႇ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း 2020)။ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁင်းၵူၺ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းၽိင်ႈထုင်းဢၼ်လေႃးလႄးၵၼ်ဝႆႉ (ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ) တွၼ်ႈတႃႇ ဢဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉ မီးၽွၼ်းလီ ၽၢႆႇလွင်ႈလွတ်ႈၽေးသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ၊ ၵႃႈၶၼ်၊ လွင်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်း၊ လွင်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်း လႄႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် တိုၵ်ႉၶူၼ်ႉႁႃ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ တင်း လွၵ်းလၢႆး ဢီႇလႅတ်ႇထရူဝ်ႇၶေးမီး ဢၼ်ပဵၼ် လွၵ်းလၢႆး ဢီႇလႅတ်ႇထရူဝ်ႇၶေးမီး တူဝ်မီးၸႂ် (BES) ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်မီး ၼမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ၼၼ်ႉ လီမႃး (Huang et al., 2011) ၼႆယဝ်ႉ။ ပၢႆးၸၢင်ႊ BES ၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းမီးၽွၼ်းလီ သုင်၊ ၵႃႈၶၼ်ဢေႇ၊ လွတ်ႈၽေး သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ၊ ႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈမႆႈၼႂ်းႁွင်ႈ၊ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မႅၼ်ႈၸွမ်း တူဝ်မီးၸႂ်၊ လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃး လွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇ ၸီႇၼိူမ်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈၼမ်လႄႈ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉ/လွၵ်းလၢႆး omics ၼၼ်ႉ ပၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်မ်ႂႇတၢင်းၼမ် ၼိူဝ်လွင်ႈပၵ်းပိူင်ပီႇၸႃႉ၊ ပရူဝ်ႇတိၼ်း၊ လႄႈ fluxomics ၶွင်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂလဵၵ်ႉၼွႆႉဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢဝ်ၶိူင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉမႃးႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်း ပၢႆးသၢႆၸ်ႂဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈပွင်သၢင်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈလွင်ႈပွင်ႇၸ်ႂႁဝ်းၼိူဝ်လွင်ႈလိူၵ်ႈလႄႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးဢၼ်လီၶွင် သဵၼ်ႈတၢင်း catabolic ဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉ ၼ်ႂးတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ(ပွင်ႇဝႃႈ၊ လွင်ႈဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ metabolic) တွၼ်ႈတႃႇတေလႆႈလွင်ႈယႃႉလူႉတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်မီးၽွၼ်းလီလႄႈ မီးၼမ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းလိူဝ်မႃးထႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ လွၵ်းလၢႆးၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ လူၺ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၼၼ်ႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ ၽၢႆႇပၢႆးထၢတ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်၊
ႁၢင်ႈ 1. ငဝ်ႈငႃႇလႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ၶွင် PAHs ဢၼ်မီးမေႃႇလီႇၵျူးဢေႇ ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလၢႆလၢႆဢၼ်လႄႈ လွင်ႈတၢင်းလၢႆလၢႆဢၼ် ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉ တူဝ်မီးၸႂ်။ ထႅဝ်ၶိတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ တၢင်တူဝ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၼ်ႂးၵႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ecosystem ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းလွင်ႈထတ်းသၢင်ဢၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈၶတ်းၸႂ် တႃႇတေၼႄ ၶေႃႈမုၼ်း လွင်ႈယႃႉလူႉ PAHs ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင် လူၺ်ႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးလၢႆလၢႆဢၼ် ဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉ သဵၼ်ႈတၢင်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ၊ ဢႅၼ်ႇၸႆး(m) ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း လွင်ႈယႃႉလူႉ၊ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း/ၶေႃႈၼမ်း လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ၊ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် ပၢႆးထၢတ်ႈသၢႆၸႂ်လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈမေႃႇလီႇၵျူးၼႆႉ တေၸွႆႈထႅမ်ၼႂ်းလွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတူဝ်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇလႄႈ လွင်ႈပၢႆးၸၢင်ႊၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ်ထႅင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးသၢႆၸႂ်ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းၶွင် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၸိူင်ႉၼၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ တေၸွႆႈထႅမ် တႃႇတေၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွၵ်းလၢႆး တႃႇတေၵေႃႇတင်ႈ ၸုမ်းပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း ဢွင်ႈတီႈ တႃႇတေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄး တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်မီးထၢတ်ႈဢၢႆႁွမ် ဢၼ်မီးၵွင်ႉလႄႈ ဢၼ်မီးၽေးၶဵၼ် တင်းၼမ် (ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပၵ်းပိူင် Huckel 4n + 2π ဢီႇလႅတ်ႇထရွၼ်ႇ၊ n = 1, 2, 3, ...) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽေးၶဵၼ်လူင် တႃႇ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလၢႆလၢႆဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ လူမ်း၊ ထၢတ်ႈပွင်းၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝူင်းပႅၼ်ႇၸိၼ်ႇ ဢၼ်လဵဝ် (monocyclic) ဢမ်ႇၼၼ် ဝူင်းပႅၼ်ႇၸိၼ်ႇ ဢၼ်မီးလၢႆဢၼ် (polycyclic) ဢၼ်ၶပ်ႉဝႆႉ ပဵၼ်သဵၼ်ႈသၢႆ၊ မိူဝ်ႈဝူင်းဢရူဝ်ႇမႅၼ်ႇ လႆႈဢဝ် ၸုမ်းမီႇတီႇယမ်ႇ (-CH3)၊ ၶႃႇပၢၵ်ႇသီႇလ် (-COOH)၊ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလ် (-OH) ဢမ်ႇၼၼ် သႃႇလ်ၾူၼ်းၼႅတ်ႉ (-HSO3) မႃးတႅၼ်းတၢင်ထႅင်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းတေၼိမ်သဝ်းမႃးသေ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢၼ်ႁႅင်းလိူဝ်မႃး တႃႇမေႃႇလီႇၵျူးလူင် လႄႈ ပဵၼ်တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉ ၼႂ်းပိူင်ပၢႆးၸႂ် (Pha et al., al209; မေႃႇလီႇၵျူးဢေႇ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်း ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ (LMWAHs) မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမၼ်းမႃး [မီႇတီႇယမ်ႇၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ၊ ၼႅပ်ႇထူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွင်ႉၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ လႄႈ/ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းပဵၼ်ၶႅၼ်ႇသိူဝ်ႇ (Cerniglia, 1984)။ လွင်ႈဢၼ် NM-PAHs ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၼႆႉ ဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈပွင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸုတုမ်ၵၼ် တီႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ၵူႊၸၼ်ႉၸၼ်ႉသေ ၸၢင်ႊတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ပၢႆးယူႇလီ ပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ (Binkova et al., 2000; Srogi, 2007; Quinn et al., 2009) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ငဝ်ႈတိုၼ်းလႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်း PAHs တေႃႇထိုင် တူဝ်မီးၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း လႆႈလတ်းၽၢၼ်ႇ လွင်ႈၶၢႆႉတီႈယူႇ လႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸႂ် မိူၼ်ၼင်ႇ လိၼ်၊ ၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ်၊ ၼမ်ႉၽိဝ်ၼႃႈ၊ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ လႄႈ ပဵဝ်လူမ်း (Arey and Atkinson, 2003) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈ 1 ၼႆႉ ၼႄဝႆႉ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် လႄႈ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ ၶွင် PAHs ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်း မေႃႇလီႇၵျူးဢေႇ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၶဝ် တေႃႇထိုင် လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ တူဝ်မီးၸႂ်/ၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ PAHs ၼႆႉ မၼ်းမႃးၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈ ယွၼ်ႉလူမ်းဢမ်ႇမူတ်းသႂ်လႄႈ လူၺ်ႈလွင်ႈၶၢႆႉတီႈ (လွင်ႈၶၢႆႉတီႈ) ၶွင်လူတ်ႉၵႃး၊ ၵႂၼ်းဢွၵ်ႇတီႈႁူင်းၸၢၵ်ႈ (လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၵႅတ်ႉသ်ထၢၼ်ႇႁိၼ်၊ လွင်ႈမႆႈလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵွၵ်း) လႄႈ လွင်ႈမၼ်းမႃးသႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး မိူၼ်ၼင်ႇ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၽႃႈယၢင် ဢၼ်ဢဝ် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ႁဵတ်းပဵၼ် ၶိူင်ႈယွမ်ႉသီ လႄႈ သီ၊ ၵၢၼ်ထိင်းသိမ်းမႆႉ၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇယၢင်၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇသီႇမႅၼ်ႇ၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၶွင် PAHs ၼႂ်းပိူင်လိၼ် လႄႈ ၼႂ်းၼမ်ႉ (Bamforth လႄႈ Singleton, 2005; Wick et al., 2011) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႄဝႆႉဝႃႈ လိၼ်တီႈၶႅပ်ႇဝဵင်းလႄႈ ၼႃႈလိၼ်ဝဵင်းလူင်၊ ႁိမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းလူင်၊ လႄႈ တီႈဝဵင်းလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉငၢႆႈလိူဝ် တွၼ်ႈတႃႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႊထၢတ်ႈ polycyclic (PAHs) ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ႁူင်းၸၢၵ်ႈၾႆးၾႃႉ၊ လွင်ႈပၼ်တၢင်းမႆႈတီႈယူႇသဝ်း၊ လူမ်းလႄႈ လွင်ႈၵႂႃႇမႃးၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်း လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ(Suman et al20,16) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (2008) ၼႄဝႃႈ ထၢတ်ႈ PAH ဢၼ်မီးၼႂ်းလိၼ် ႁိမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း တီႈဝဵင်းၼိဝ်းဢူဝ်ႇရီႇယၼ်ႇ ၸေႊမိူင်းလူဝ်ႇသျိၼ်ႇၼီႇယႃႇ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼၼ်ႉ မီးၼမ်ထိုင် 7189 μg/kg သေတႃႉ တီႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇၼၼ်ႉ မီး 2404 μg/kg ၵွႆး။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ တီႈဢၼ်မီးႁိမ်း ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵႅတ်ႉသ်ထၢၼ်ႇႁိၼ် တီႈဝဵင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လၢႆလၢႆဝဵင်းၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ထၢတ်ႈ PAH သုင်ထိုင် 300 μg/kg (Kanaly လႄႈ Harayama, 2000၊ Bamforth လႄႈ Singleton, 2005) ၼႆယဝ်ႉ။ လိၼ်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈဝဵင်းဢိၼ်းတီးယႃးလၢႆလၢႆဝဵင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဝဵင်းတႄႇလီႇ (Sharma et al., 2008)၊ ဢႃႇၵႃႇ (Dubey et al., 2014)၊ ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉ ၸုပ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းၽွင်လိၼ်၊ ၶူဝ်းၶွင် ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ လႄႈ ထၢတ်ႈလိၼ် ငၢႆႈငၢႆႈသေ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး တီႈဢၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ၸိုမ်းၶဝ်ႈ ၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ တူဝ်မီးၸႂ် (Srogi, 2007; Peng et al., 2008) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ငဝ်ႈငႃႇပိူင်လူင် PAHs ၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼႂ်းၼမ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၾူၼ်တူၵ်း (ၾူၼ်တူၵ်း/ႁႅင်ႈလႄႈ ဢၢႆၼမ်ႉ)၊ လႆႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ ၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၼႂ်းၼမ်ႉၼၼ်ႉ မီး PAHs မွၵ်ႈ 80% ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၾူၼ်တူၵ်း၊ ၼမ်ႉၽိဝ်ၼႃႈ ဢၼ်မီး PAHs ၼမ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ်ႉဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ဢဝ်ပႅတ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ပႅတ်ႈလၢႆၼၼ်ႉ ၸိုမ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈလွၵ်ႇငိူတ်ႈတေႃႇ ပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းမိူင်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း တီႈဢေးသျႃး ပွတ်းၸၢၼ်းလႄႈ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ 70% လိူဝ်လိူဝ်ၼႆႉ ၵိၼ်ၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ် (Duttagupta et al., 2019)။ ဢၼ် Duttagupta ၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်း မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ။ (2020) ၶွင်မႄႈၼမ်ႉ (32) လႄႈ ၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ် (235) ဢၼ်ထတ်းသၢင်မႃးတီႈ မိူင်းပင်းၵလႃးတဵတ်ႉသျ် ပွတ်းတူၵ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းဝဵင်းလူင် 53% လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ 44% (ႁူမ်ႈၵၼ် 20 လၢၼ်ႉ) ၸၢင်ႊလႆႈထုၵ်ႇ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် (4.9–μL/10.6ts) ဢွၵ်ႇမႃး။ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈလိၼ် ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် လႄႈ လွင်ႈၶုတ်းၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ် ၼမ်မႃးၼႆႉ လႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းပိူင်လူင် ဢၼ်ၵုမ်းၵမ် လွင်ႈတေႃႉသူင်ႇ ဢၼ်တင်ႈသိုဝ်ႈ (advection) ၶွင် PAHs ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်းမေႃႇလီႇၵျူးဢေႇ တီႈၼႃႈလိၼ်တႂ်ႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉဢၼ်လႆလူင်း တီႈၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၼမ်ႉႁႅင်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ဝဵင်းလူင် လႄႈ ႁူင်းၵၢၼ် ဢိၵ်ႇတင်း ၼမ်ႉႁႅင်ႈ/ၶူဝ်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈႁွင်ႈၼမ်ႉ လႄႈ တီႈၼမ်ႉလိၼ် ဢၼ်မီးတႂ်ႈလိၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ PAHs တုမ်ႉတိူဝ်ႉဝႆႉ။ လွင်ႈၾူၼ်တူၵ်း ၼႂ်းပဵဝ်လူမ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈဝူၺ်ႇႁင်ႈ PAH ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃးထႅင်ႈ။ လွင်ႈဢၼ် PAHs လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈၶဝ်ၼၼ်ႉ မီးၼမ် (ႁူမ်ႈၵၼ် 51 ဢၼ်) ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၼႂ်းမႄႈၼမ်ႉ/ၼမ်ႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ မိူၼ်ၼင်ႇ မႄႈၼမ်ႉ ၾရႅတ်ႉသႃႇ၊ 2010၊ဢမွင်ႇဢႃႇၵူဝ်ႇ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း 2011၊ ၼႂ်းၼမ်ႉလိၼ် ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ မႄႈၼမ်ႉၵင်ႇၵႃႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် လႄႈ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈ (လႆႈႁၼ် ၼႂ်းတူဝ်ယၢင်ႇ 70%) (Duttagupta et al., 2019)။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼႄဝႃႈ လွင်ႈဢဝ်ထၢတ်ႈၶရူဝ်ႇရူဝ်ႇၼီႇ သႂ်ႇၼႂ်းၼမ်ႉၵိၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ လႄႈ ထၢတ်ႈၶရူဝ်ႇရူဝ်ႇၼီႇ PAHs ဢၼ်မီးၵွင်ႉၼၼ်ႉ ၼမ်မႃး (Manoli and Samara, 1999) ၼႆယဝ်ႉ။ PAHs ၼႆႉ မၼ်းၵွႆဝႆႉ ၼႂ်းၶဝ်ႈသၢၼ်၊ မၢၵ်ႇမႆႉ လႄႈ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ယွၼ်ႉတူၼ်ႈမႆႉၶဝ် ဢဝ်ၶဝ်ႈမႃး တီႈလိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်၊ ၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ် လႄႈ ၾူၼ်တူၵ်း (Fismes et al., 2002) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်မီးၸႂ်ၼႂ်းၼမ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပႃ၊ ႁွႆ၊ ၵၢပ်ႇ လႄႈ ပႃ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် လႄႈ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ ဢိၵ်ႇပႃး တိတ်ႉသျူး လႄႈ ၽိဝ်ၼင် ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ PAHs ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် (Mackay and Fraser, 2000)။ လၢႆးႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်/လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ လၢႆးယွမ်ႉသီ၊ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈလိူၵ်ႈၶူဝ်းၶွင် တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လဝ်ႈ၊ ထၢတ်ႈၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇ/ဢရူဝ်ႇမႅတ်ႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ၊ လၢႆးႁဵတ်းၶဝ်ႈၽၵ်း၊ မဵဝ်းၶိူင်ႈမႆႈ၊ ၼႂ်းၼမ်ႉၼူမ်း ဢၼ်မီး ၼမ်ႉၼၵ်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် (0.75–2.1 mg/L) ၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈႁၼ် ထၢတ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီး ဢၢႆႁွမ် ၼမ်လၢႆ (Girelli et al., 2014) ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် PAHs ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉ ၼႂ်းတၢင်းၵိၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ် ၼမ်ႉၵတ်ႉ ပၢႆးတူဝ် လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈ တၢင်းၵိၼ်သေ ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ၵွင်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ပၢႆးတူဝ်၊
လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ လႄႈ ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီး ဢၢႆႊထၢတ်ႈ ဢၼ်မီး ဢၢႆႁွမ် ၼမ်လၢႆ (PAHs) ၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉမႃး ႁိုင်ၼၢၼ်းၼႃႇယဝ်ႉ (Cherniglia, 1984)။ မေႃႇလီႇၸူး ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်းဢေႇ ဢၼ်ပဵၼ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ (LMW-PAHs) (သွင်တေႃႇ သၢမ်ဝူင်း) ၼႆႉ ၸၢင်ႊၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း မေႃႇလီႇၸူးလူင် မိူၼ်ၼင်ႇ DNA, RNA လႄႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းပဵၼ် ၶႅၼ်ႇသိူဝ်ႇ (Santarelli et al., 2008) ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽိင်ႈ hydrophobic ၶဝ်လႄႈ ၶဝ်လႆႈထုၵ်ႇ ၽီႉယၢင်ယႂ်း ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ တီႈၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ သၢႆႇတူဝ်ႇၶရူမ်း P450 မွၼ်ႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ PAHs ပဵၼ်မႃး ဢီႇပွၵ်ႉသၢႆႉသေ မၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ႁႅင်းၼႃႇ (မိူၼ်ၼင်ႇ ဢီႇပွၵ်ႉသၢႆႉ baediol) လႄႈ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ သႄးလ် ဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်းပိူင်မၼ်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် သႄးလ် ဢၼ်ဢမ်ႇလီၼၼ်ႉ (Marston et al., 2001)။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ PAHs မိူၼ်ၼင်ႇ ၶူဝ်ႇၼူၼ်ႇ၊ ၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇ၊ ဢီႇပွၵ်ႉသၢႆႉ၊ တီႇဢူဝ်ႇလ် ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵွင်ႉလိူဝ် ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်ပဵၼ် ပေႃႈမႄႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ PAHs ၵမ်ႈၽွင်ႈလႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ၼႂ်းၵႄႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ ၶဝ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ႁေႃႇမူင်း လႄႈ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် လၢႆလၢႆဢၼ် ၼႂ်းၵၢၼ်ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ၊ လွင်ႈဢၼ် လႆႈထုၵ်ႇ PAHs ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်း မေႃႇလီႇၵျူးဢေႇၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းပွတ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ပွတ်ႇ ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လိူတ်ႈၵွၼ်ႈ ၼႂ်းၵူၼ်းပဵၼ် ဢႆႁွၼ်ႉ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽေးၶဵၼ် တၢင်းပဵၼ် ၶႅၼ်ႇသိူဝ်ႇ ၽိဝ်ၼင်၊ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူဝ်သတ်းၶဝ်ၵေႃႈ ၼႄဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈလႆႈထုၵ်ႇ PAH ၼႆႉ ၸၢင်ႊမီးၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉ ၼိူဝ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၽၢႆႇၽႄႈတိူၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ မၢၵ်ႇတႃ လူႉလႅဝ်၊ ၶူဝ်းၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊတူဝ်မီးၸႂ် PAH လၢႆလၢႆမဵဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢတ်ႈ diols ၊ epoxides ၊ quinones လႄႈ ရႅၵ်ႉတီးၵိတ်ႉလွတ်ႈလႅဝ်း (cations) ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၼေဝႆႉဝႃႈ တေပဵၼ်မႃး ၶူဝ်းလေႃး DNA ၼႆယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၼႄဝႆႉဝႃႈ မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းတူဝ်မိူၼ် DNA သေတႃႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ DNA လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ (ပိူင်လူင်မၼ်းပဵၼ် adenine လႄႈ မၢင်ပွၵ်ႈပဵၼ် guanine) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ (Schweigert et al. 2001) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶူဝ်ႇၼူၼ်ႇ (benzo-/pan-) ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ (ROS) သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ DNA လႄႈ မေႃႇလီႇၵျူးလူင် တၢင်ႇၸိူဝ်း လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ တေႃႇထိုင် လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်/ လွင်ႈယူႇသဝ်း ၶွင် တိတ်ႉသျူး (Ewa and Danuta 2017) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် လႆႈထုၵ်ႇ ထၢတ်ႈ ပၢႆႇရီႇၼီႇ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶဝ်မီးၵွင်ႉ ဢၼ်ၸၢင်ႊတၢႆလႆႈလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းလွင်ႈမူတ်းသႂ်/ လွင်ႈဢဝ်ဢွၵ်ႇ PAH ၸိူဝ်းၼႆႉ တီႈဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ တုမ်ႉတိူဝ်ႉ/ ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ။
ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆး ပၢႆးတူဝ် လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈလၢႆလၢႆဢၼ်သေ ဢဝ် PAH ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ တီႈ/ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆၢးႁဵတ်းလႆၢးသၢင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈဢဝ်ၾႆးၽဝ်၊ လွင်ႈထွၼ်ဢွၵ်ႇထၢတ်ႈၶရူဝ်ႇရူဝ်ႇၼိၼ်ႇ၊ လွင်ႈထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ UV၊ လွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်း၊ လႄႈ လွင်ႈထွင်ဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈယွမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈယူပ်ႈယွမ်းတင်းၼမ် ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈပဵၼ်မႃး ၶူဝ်းၶွင်ၽၢႆႇတႂ်ႈဢၼ်မီးၵွင်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႊ လွင်ႈယႃႉလူႉ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ (ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ bioremediation) ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးတၢင်းတၢင်ႇဢၼ် ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ပႃးလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ၼႂ်းပိူင်ၾၢင် ၽိင်ႈငႄႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ ဢၼ်မူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း လၢႆးတၢင်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးတူဝ် လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈၼႆၸိုင် လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လူႉလႅဝ် ဢမ်ႇလူဝ်ႇၸႂ်ႉငိုၼ်းၼမ် လႄႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႉငိုၼ်းၼမ်။ ၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄး တူဝ်မီးၸႂ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈ တီႈဢၼ် လႆႈထုၵ်ႇ တုမ်ႉတိူဝ်ႉ (in situ) ဢမ်ႇၼၼ် တီႈဢၼ် ႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း (ex situ) လႄႈ ယွၼ်ႉၼၼ် လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး မူၼ်ႉမႄး ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်း လိူဝ်သေ လွၵ်းလၢႆး ပၢႆးတူဝ် လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၽိင်ႈထုင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 2020၊သႃႇၵႃႇ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊2020)။
လွင်ႈပွင်ႇၸ်ႂၼိူဝ် ၶၵ်ႉတွၼ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈၶွင်တူဝ်မီးၸ်ႂလဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးလွင်ႈယႃႉလူႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊလႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးဢၼ်ယ်ႂႇလူင်တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၸ်ႂၶွင် ecological လႄႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶၢတ်ႈလၢမ်းဝႃႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ (C) ၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ 2.1×1018 ၵရမ်ႇ ဢၼ်သိမ်းဝႆႉ ၼႂ်းငၢႆး လႄႈ ထၢတ်ႈပွင်း ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ (ပွင်ႇဝႃႈ ၼမ်ႉမၼ်း၊ ၵႅတ်ႉသ်သၽႃႇဝ လႄႈ ထၢၼ်ႇႁိၼ် ပွင်ႇဝႃႈ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ) ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးလွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇ ပၼ်ႇႁွပ်ႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇဝႆးဝႆး၊ လွင်ႈၶုတ်းဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၵူၼ်းႁဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်း လိၼ်ႁိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ (မိူၼ်ၼင်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်) ဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းပဵဝ်လူမ်း ၼိုင်ႈပီႊလႂ် မွၵ်ႈ 5.5×1015 g (Gonzalez-Gaya et al., 2019)။ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢေႃႇၵႄးၼိတ်ႉ ၵမ်ႉၼမ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း ပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၼိူဝ်လိၼ် လႄႈ ၼိူဝ်ၼမ်ႉ လူၺ်ႈ ငၢႆး၊ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇ လႄႈ ၼမ်ႉလႆ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ၊ ၶိူင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ လႄႈ ၶိူင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ၼိမ်သဝ်း (phthalates လႄႈ isomers ၶဝ်) ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းၼမ်ႉ၊ ပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ၊ ပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ၊ ပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်ၵွင်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ထၢတ်ႈ polyethylene terephthalate (PET) ၼၼ်ႉ လႆႈၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉ ၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇ ပႃႇသီႇၾိၵ်ႉ ၼႂ်းၵႄႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ဢေးသျႃး ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇသေ ပဵၼ်မႃး “တီႈယုၵ်းယၢၵ်း ပႃႇသီႇၾိၵ်ႉ ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်” သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းၼမ်ႉ လႆႈတိူဝ်ႉသၢင်ႊ (Newell et al20., ) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊ ၼႄဝႆႉဝႃႈ ဢဝ်လွၵ်းလၢႆး ပၢႆးတူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ပၢႆးထၢတ်ႈ ဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႊဢဝ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်/ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇလီ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈလႆႈ။ ၼႂ်းၶေႃႈၼမ်းဢၼ်ၼႆႉ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်းဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ပဵၼ်မႃး ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ၊ ႁႅင်းထၢတ်ႈ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵွင်ႉ တၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းပိူင်ပဵၼ် ပၼ်ႇၶွပ်ႈ ဢႃႇႁႃႇရ တၢင်ႇၸိူဝ်း (H, O, N, S, P, Fe, ၸႃႉၵႂႃႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် ecophysiology ၶွင်တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းၵမ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇ ထတ်းသၢင်တူၺ်း ပၼ်ႇၶွပ်ႈထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ၊ ငိုၼ်းတွင်းထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ လႄႈ ၽေးၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ မိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လူဝ်ႇလႆႈဢဝ် ထၢတ်ႈပွင်းၸိူင်ႉၼႆ ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၶၼ်ၶၼ်ဝႆးဝႆးလႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လၢႆလၢႆဢၼ် ဢၼ်ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် ပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်မူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလၢႆးၼိုင်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶူဝ်းၶွင်ပႅတ်ႈလၢႆ/ၶူဝ်းၶွင်ပႅတ်ႈလၢႆ ဢၼ်ၵဵပ်းဝႆႉ ၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ (ပွင်ႇဝႃႈ လၢႆးတၢင်း ၶူဝ်းၶွင်ပႅတ်ႈလၢႆ တေႃႇထိုင် လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး) ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ထမ်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈ ၼႂ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပၼ်ႇႁွပ်ႈ လႄႈ ယိူင်းဢၢၼ်း ၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်း (Close et al., 2012) ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ၊ ဢႅၼ်ႇၸႆးမီႇ လႄႈ လွင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၸၢင်ႊပဵၼ် လွင်ႈယႃႉလူႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈ တႃႇလွင်ႈဢဝ်ဢွၵ်ႇ လႄႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄး ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် တင်းၼမ်ၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ ဝႆႉၸႂ်ယႂ်ႇၼိူဝ် ၶူဝ်းၶွင် PAH ဢၼ်မီး မေႃႇလီႇၵျူးဢေႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈပွင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ပိူင်လူင် ဢၼ်ပဵၼ် ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ သီၽႃႈ၊ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း (မၢၵ်ႇမႅင်း လႄႈ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း)၊ ၶၢဝ်ႇငၢဝ်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ၼႄဝႆႉ လွင်ႈဢၼ် ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ၵွၼ်ႈသီ ၼႂ်းၼမ်ႉၼၵ်း ၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ် လႄႈ လိၼ်တႂ်ႈလိၼ် ၼႃႈလိၼ် ဝႃႇတူဝ်ႇ လႄႈ တီႈတႂ်ႈမႄႈၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄဝႆႉဝႃႈ မၼ်းၵွၼ်ႈသီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ (Duttagupta et al., 2019, 2020) ၼႆယဝ်ႉ။ လွၵ်းမၢႆ 2 ၼႆႉ ၼႄဝႆႉ လွင်ႈၽွၼ်းလီ ပၢႆးတူဝ် လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈ၊ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း မေႃႇလီႇၸူးၼမ်ႉၼၵ်း PAHs တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆၸိုင် ထၢတ်ႈ naphthalene လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈမၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးမီး hydrophobic ၊ ၸိုမ်းၼမ်ႉလႆႈၼမ်လိူဝ်လႄႈ ၽႄႈၸွတ်ႇၵႂႃႇၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် ၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸႂ်၊ ယွၼ်ႉၼၼ် ၶဝ်ၵႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈတႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ၊ ၸႆႉႁေႇ လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶွင် PAHs ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ တင်းၼမ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈမၼ်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈသေ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ် လွင်ႈသဵၼ်ႈတၢင်း လႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈၶဝ်၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမၼ်းမႃးၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းမီးၼမ်ၼႃႇလႄႈ မၼ်းမီးလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ၼႂ်းတူဝ်မီးၸႂ်လႄႈ လႆႈထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ထၢတ်ႈလေႃး ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တႃႇထတ်းသၢင် လွင်ႈဢမ်ႇမူတ်းသႂ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၵႅတ်ႇၶႄသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၶဝ် ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၶူဝ်လမ်လႅၼ်းယႃႈၼၼ်ႉ မီး 5.19 μg ၼႂ်းၼိုင်ႈ ၵျူႇပီႇမီႇတႃႇသေ ပိူင်လူင်မၼ်း လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ လႄႈ 7.8 တေႃႇထိုင် 46 μg ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၶူဝ်လမ် ၽၢႆႇၼႃႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ ထၢတ်ႈ creosote လႄႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ti0user to10us သုင်ၼၼ်ႉ မီး 1,000 ။ ဢႄးလ် 2003)။ ၼမ်ႉယႃႈယႃ Naphthalene ၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းမီး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ ၼႃႈလိၼ် လႄႈ ၽွၵ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွင်ႉ တီႈၵၢၼ်ထူၺ်ႈၸႂ် လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းပဵၼ် ၶႅၼ်ႇသိူဝ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတူဝ်သတ်းသေ ၸုမ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တၢင်းပဵၼ်ၶႅၼ်ႇသိူဝ်ႇ ၵူႊမိူင်းမိူင်း (IARC) ၶဝ် ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ် “ထၢတ်ႈဢၼ်ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ၶႅၼ်ႇသိူဝ်ႇ တီႈၵူၼ်း” (ၸုမ်း 2B)1 ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် လႆႈထုၵ်ႇ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ဝႆႉၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်း လူၺ်ႈ သုတ်ႇလူမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵိၼ်ၼႂ်းသူပ်း (ၼႂ်းသူပ်း) ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တိတ်ႉသျူး ပွတ်ႇ ၸဵပ်းသႅပ်ႇသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼူ လႄႈ ၼူ ဢၼ်ပဵၼ် တၢင်းပဵၼ် ပွတ်ႇ ၼမ်မႃး (National Toxicology Program 2)။ ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉ ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶႆႈဝတ်းယႂ်ႇ၊ ဢႆ၊ တွင်ႉၸဵပ်း၊ ၶႆႈဝတ်းယႂ်ႇ၊ ႁူဝ်ၶႆႈ၊ ၸႂ်သုၵ်ႉသၵ်ႉ၊ ႁိူဝ်ႇဢွၵ်ႇၼမ်၊ လူမ်းမႆႈ၊ ၸႂ်တူၵ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၵူၼ်းလႄႈ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းႁႄႉၵင်ႈပၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉၶူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈၼၼ်ႉ (Smulders et al., 2003; Bulen လႄႈ Distel, 2011) ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈ လွင်ႈယႃႉလူႉ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ၊ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢႅၼ်ႇၸႆးမႅတ်ႉ လႄႈ သႄးလူးၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လွၵ်းလၢႆး လွင်ႈမူၼ်ႉမႄး တူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းမၢႆ 2. ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၵဵဝ်ႇၵပ်း ၼမ်ႉၵတ်ႉ ပၢႆးတူဝ် လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆး တႃႇႁူႉႁၼ် လႄႈ တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈမၼ်း။
ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် hydrophobic လႄႈ lipophilic ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ သႄးလ် လၢႆလၢႆလွင်ႈ ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ microbiome (တူင်ႇဝူင်း) မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႂ်းၽိဝ်ၼင် ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊလႆႈ၊ (သိၵ်ႉၵေႇမႃႇ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 1995)။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင်ၵၢင် ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶႅတ်ႉတႄႇၶူဝ်ႇလ် လႄႈ ၶူဝ်ႇၼူၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇ (ROS) သေ ပဵၼ်မႃး ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁူမ်ႈၸွမ်း DNA လႄႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း (Penning et al., 1999) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈထၢတ်ႈလေႃး ဢၼ်မီးၼမ်လၢႆ ၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸႂ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူင်ႇဝူင်း တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၶဝ် မီးလွင်ႈယႃႉလူႉ ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်း တီႈၸၼ်ႉ ပၢႆးတူဝ်လၢႆလၢႆဢၼ် ဢၼ်ပႃး လွင်ႈႁပ်ႉဢဝ်/တေႃႉသူင်ႇ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼႂ်းသႄး၊ လွင်ႈၸုပ်ႇဢဝ်/ၸႂ်ႉတိုဝ်း လႄႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉႁႃ တီႈ Ribosomal Database Project-II (RDP-II) ၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး တင်းမူတ်း 926 ဢၼ် လႆႈထုၵ်ႇ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ တီႈၼႂ်း ၶၢဝ်ႇငၢဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၽိင်ႈယၢမ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမၼ်း မႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၸုမ်း Proteobacteria ၼႆႉ မီးၽူႈတၢင်တူဝ် ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ (n = 755) သေ ၸွမ်းမႃး မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး Firmicutes (52)၊ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး (43)၊ ဢႅၵ်ႉတီးၼူဝ်ႇပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး (39)၊ ၽူႈတၢင်တူဝ်ၶွင် γ-ပရူဝ်ႇတိၼ်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး(Pseudomonadales လႄႈ Xanthomonadales) ၼၼ်ႉၽွင်းငမ်းဝႆႉ ၸုမ်း Gram-negative တၢင်းမူတ်းဢၼ်မီးထၢတ်ႈ G+C ၼမ်(54%)၊ မိူဝ်ႈဢၼ် Clostridiales လႄႈ Bacillales (30%) ၼၼ်ႉပဵၼ်ၸုမ်း Gram-positive ဢၼ်မီးထၢတ်ႈ G+C ဢေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Pseudomonas (ဢၼ်ၼမ်သုတ်း၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း 338) ၼၼ်ႉ လႆႈတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉဝႃႈ မၼ်းၸၢင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈ naphthalene လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ methyl မၼ်းမႃး ၼႂ်းပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸႂ်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် (ထၢတ်ႈထၢၼ်ႇႁိၼ်၊ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ ၼမ်ႉမၼ်းၸဵမ်း၊ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ်၊ ၼမ်ႉမၼ်းဢၼ်လူၼ်ႉလိူဝ်၊ ၼမ်ႉႁႅင်ႈ၊ ၶူဝ်းၶွင်ပႅတ်ႈလၢႆ လႄႈ တီႈပႅတ်ႈယုၵ်းယၢၵ်း) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉတႂ်ႈလိၼ်) (ႁၢင်ႈ 2)။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးလႄႈ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ metagenomic ၶွင်ၼႃႈလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉမၢင်ႊၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Legionella လႄႈ Clostridium ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေမီးၼမ်ႉၵတ်ႉလွင်ႈယႃႉလူႉ၊ ဢၼ်ၼႄလွင်ႈလူဝ်ႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးၸိူဝ်းၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်း သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်မ်ႂႇလႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ထၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႈ 2. လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၽၢႆႇၸႅၵ်ႇၽႄ လႄႈ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် ၶွင် မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်မီး ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ မႃးၼၼ်ႉ။
ၼႂ်းၵႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ် ငဝ်ႈတိုၼ်း ၵႃႇပုၼ်ႇ လႄႈ ႁႅင်းဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးလွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈမွၵ်ႇၼႄဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇ Pseudomonas sp ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ၸိူဝ်ႉၽၼ်း NCIB 9816-4, G7, AK-5, PMD-1 လႄႈ CSV86)၊ al., 2003; Dennis လႄႈ Zylstra, 2004; လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ် သီႇသ်-ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ တီႇဢူဝ်ႇလ် (ႁၢင်ႈ 3) ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် 1,2-တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ လူၺ်ႈ တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄ ဝူင်း တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 2-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၶရူဝ်ႇမိၼ်ႇ-2-ၵႃႇပွၵ်ႉသီႇလိၵ်ႉ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထရၢၼ်ႇသ်-o-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇပႅၼ်ႇၸီႇလီႇတႅၼ်ႇပီႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ ဢၼ်လႆႈတႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ လူၺ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇဢႄႇတီႇႁၢႆႉ လႄႈ ပၢႆႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သႄႇလီႇသီႇလႅၼ်ႇ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် NAD+ ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် သႄႇလီႇသီႇလႅၼ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ တီႈၸၼ်ႉၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ “သဵၼ်ႈတၢင်းၽၢႆႇၼိူဝ်” လွင်ႈယႃႉလူႉ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ၵမ်ႈၼမ် ဢၼ်ပဵၼ် မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ယႃႉလူႉ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ၊ လွင်ႈယႃႉၵဝ်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼႆႉ တႄႇမႃးတီႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ 2,3-တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉသေ ပဵၼ်မႃး 2,3-တၢႆႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ (Annweiler et al., 2000)။
ႁၢင်ႈ 3. သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ၊ တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ပဵၼ်တူင်ႇဝူင်းၼၼ်ႉ တၢင်တူဝ် ဢႅၼ်ႇၸႆး(m) ဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၶွင် ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမၼ်းမႃးၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1 — ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ (NDO)၊ 2, သီႇသ်-တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇတီႇဢူဝ်ႇလ် တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ 3, 1,2-တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ တီႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ 4, 2-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၶရူဝ်ႇမႅၼ်ႇ-2-ၶႃႇပၢၵ်ႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၢႆႇသူဝ်ႇမႃႇရႅတ်ႉ၊ 5, ထရၢၼ်ႇ-ဢူဝ်ႇ-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇပႅၼ်ႇၸီႇလီႇတီႇၼီႇပီႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇတႅတ်ႉ ဢႄးလ်တူဝ်ႇလႅတ်ႉ၊ 6, သႄႇလီႇသီႇလႃႇတီႇႁၢႆႉ တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ 7, သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ 1-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ၊ 8, ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇ 2,3-တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ (C23DO)၊ 9, 2-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇမူဝ်ႇၵူဝ်ႇၼႅတ်ႉ သႄႇမီႇဢႄႇလ်တီႇႁၢႆႉ တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ 10, 2-ဢွၵ်ႉသူဝ်ႇပႅၼ်ႇ-4-ဢႅၼ်ႇၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉ ႁၢႆႇထရႅတ်ႉ၊ 11, 4-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇ-2-ဢွၵ်ႉသူဝ်ႇပႅၼ်ႇတၢၼ်ႇဢႅတ်ႉ ဢႄးလ်တူဝ်ႇလႅတ်ႉ၊ 12, ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ 13, ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇ-1,2-တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ (C12DO)၊ 14, မူႇၵူဝ်ႇၼႅတ်ႉ သၢႆႇၵူဝ်ႇဢၢႆႇသူဝ်ႇမႃႇရႅတ်ႉ၊ 15, မူႇၵူဝ်ႇၼူဝ်ႇလႅၵ်ႉတၼ်ႇ တႄႇလ်တႃႇဢၢႆႇသူဝ်ႇမႃႇရႅတ်ႉ၊ 16, β-ၶီႇတူဝ်ႇဢႃႇတီႇပႅတ်ႉၼူဝ်ႇလႅၵ်ႉတၼ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ၊ 17, β-ၶီႇတူဝ်ႇဢႄႇတီႇပႅတ်ႉ သွၵ်ႉသီႇၼိၼ်ႇ-CoA သူင်ႇၾႄးရႅတ်ႉ၊ 18, β-ၶီႇတူဝ်ႇဢႄႇတီႇပႅတ်ႉ-CoA ထီႇဢူဝ်ႇလႅတ်ႉ၊ 19, သႅၵ်ႉသီႇၼိၼ်ႇ-CoA: ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ-CoA သႅၵ်ႉသီႇၼိၼ်ႇထရႅၼ်ႇၾႄးရႅတ်ႉ၊ 20, သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ 5-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ၊ 21 – ၵႅၼ်ႇသႅတ်ႉ 1,2-တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ (GDO)၊ 22, မႄႇလီႇပီႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ ဢၢႆႇသူဝ်ႇမႄႇရႅတ်ႉ၊ 23, ၽူႇမႃႇရီႇပၢႆႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ၊ 24, မီႇတီႇလ်ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ (NDO)၊ 25, ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇမီႇတႄႇလႅၼ်ႇ တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ 26, ၼႅပ်ႇထႄႇလ်တီႇႁၢႆႉ တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ 27, 3-ၾူမ်းသႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢွၵ်ႇသီႇတႅတ်ႉ၊ 28, ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇသူဝ်ႇၽႃႇလႅတ်ႉ တီႇၵႃႇပၢၵ်ႉသီႇလႅတ်ႉ၊ 29, ၶႃႇပႃႇရီႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ (CH)၊ 30, 1-ၼႅပ်ႇထူဝ်ႇ-2-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ၸႆႉႁေႇမၼ်းသေ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉ ဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ တေလႆႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊၸွမ်း သဵၼ်ႈတၢင်း ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇလ် ဢၼ်ၸႂ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ 1-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ (S1H) ဢမ်ႇၼၼ် လူၺ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်း ၵႅၼ်ႇသီႇလႅတ်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ 5-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ (S5H) (ႁၢင်ႊ 3) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ salicylic acid ၼႆႉပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင်ၵၢင် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တီႈၼႂ်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် (သဵၼ်ႈတၢင်း ၽၢႆႇၼိူဝ်) လႄႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ salicylic acid တေႃႇထိုင် ၶူဝ်းၶွင်ၵၢင် TCA ၼၼ်ႉ ၵႆႉလႆႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း ၽၢႆႇတႂ်ႈ လႄႈ ၸႆႉႁေႇၶဝ် လႆႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ် operon ဢၼ်လဵဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းတေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်မီးတီႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၽၢႆႇၼိူဝ် operon (nah) လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၽၢႆႇတႂ်ႈ operon (sal) ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ၵုမ်းထိင်း ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၵုမ်းထိင်းဝႆႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ NahR လႄႈ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈၸွႆႈထႅမ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢူဝ်ႇပႃႇရူၼ်ႇတင်းသွင်ဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ တဵမ်ထူၼ်ႈ (Phale et al., 2019, 2020) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇလ်ၼႆႉ လႆႈတႅၵ်ႇပဵၼ် 2-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇမူဝ်ႇၵူဝ်ႇၼႅတ်ႉ သီႇမီႇဢႄႇလ်တီႇႁၢႆႉ လူၺ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်း မေႇတႃႇ လူၺ်ႈ ၶႅတ်ႉတီႇၶူဝ်ႇလ် 2,3-တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ (C23DO) (Yen et al., 1988) လႄႈ သိုပ်ႇပဵၼ်မႃး ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇမူဝ်ႇၵူဝ်ႇၼႅတ်ႉ သီႇမီႇဢႄႇလ်တီႇႁၢႆႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇ-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ တေႃႇထိုင် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၼႅတ်ႉ တေႃႇထိုင် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇမူဝ်ႇၵူၼ်ႇၼႅတ်ႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇ-ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၼႅတ်ႉ တေႃႇထိုင် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇမူဝ်ႇၵူၼ်ႇၼႅတ်ႉ သီႇမီႇဢႄႇလ်တီႇႁၢႆႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ 2-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇပႅၼ်ႇ-2,4-တီႇၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉ ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ပၢႆႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ လႄႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉတႄႇႁၢႆႇ လူၺ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇတႅတ်ႉ (2-ဢွၵ်ႇၸူဝ်ႇပႅၼ်ႇ-4-ဢႅၼ်ႇၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉ ႁၢႆႇထရႅတ်ႉ) လႄႈ ဢႄးလ်တူဝ်ႇလႅတ်ႉ (4-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇ-2-ဢွၵ်ႇၸူဝ်ႇပႅၼ်ႇတႅၼ်ႇဢႅတ်ႉ ဢႄးလ်တူဝ်ႇလႅတ်ႉ) သေ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ ၵၢင် (ႁၢင်ႈ 3) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈၵေႃႈ ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇလ်ၼႆႉ မၼ်းၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ် cis,cis-muconate လူၺ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်း ortho လူၺ်ႈ ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇလ် 1,2-oxygenase (C12DO) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မူႇၵူဝ်ႇၼႅတ်ႉ သၢႆႇၵူဝ်ႇဢၢႆႇသူဝ်ႇမရႅတ်ႉ၊ မူႇၵူဝ်ႇၼႅၵ်ႉတၼ်ႇ ဢၢႆႇသူဝ်ႇမရႅတ်ႉ လႄႈ β-ၶီႇတူဝ်ႇဢႅတ်ႉတီးပႅတ်ႉ-ၼူဝ်ႇလႅၵ်ႉတၼ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊ cis,cis-muconate ပဵၼ်မႃး 3-oxoadipate ဢၼ်ၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ သုၼ်ၵၢင် ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ သႅၵ်ႉသီႇၼိၼ်ႇ-CoA လႄႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ-CoA (Nozaki et al., Figure 1968) (Nozaki et al., 1968) (Nozaki et al., Figure 1968)။
တီႈၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်း ၵျႅၼ်ႇသႅတ်ႉ (2,5-dihydroxybenzoate) ၼၼ်ႉ တူင်ႇဝူင်းဢရူဝ်ႇမႅတ်ႉၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ ၵျႅၼ်ႇသႅတ်ႉ 1,2-တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ (GDO) တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇသေ ပဵၼ်မႃး မႄႇလီႇပၢႆႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ပၢႆႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ လႄႈ မႃႇလႅတ်ႉ ၵမ်းသိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် မၼ်းၸၢင်ႊပဵၼ် ဢၢႆႇသူဝ်ႇမႃႇ တႃႇပဵၼ်မႃး ၾူႇမႃႇရီႇပၢႆႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ ဢၼ်တေၸၢင်ႊ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ပၢႆႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ လႄႈ ၾူႇမႃႇရႅတ်ႉ (Larkin and Day, 1986) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလိူၵ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႆႉတီႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၵရမ်ႇ-ၼႄႇၵိတ်ႉ လႄႈ ၵရမ်ႇ-ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး တၢင်းသွင်ဢၼ် တီႈထၢၼ်ႈပၢႆးထၢတ်ႈသၢႆၸ်ႂလႄႈ ပီႇၸႃႉ(Morawski et al., 1997; Whyte et al., 1997) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး Gram-negative (Pseudomonas) ၼႆႉ ၵႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၶိူင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇ လူၺ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ 1-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ (Gibson and Subramanian, 1984) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈ တီႈၼႂ်း မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး Gram-positive (Rhodococcus) ၼၼ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ 5-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၸႅၼ်ႇတီႇသိၵ်ႉ သေတႃႉ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၼိူဝ် လွင်ႈၶိုၼ်းတႅမ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ (Grund et al., 1992) (ႁၢင်ႊ 3)။
လႆႈတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး CSV86 ၊ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး Oceanobacterium NCE312 ၊ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး Marinhomonas ၼႅပ်ႉထူဝ်ႇထရူဝ်ႇၾိၵ်ႉ၊ မွၼ်ႇမီႇတီႇလ်ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တီႇမီႇထီႇၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ (တီႇယၼ်ႇ-ရႄႇမွၼ်ႇ လႄႈ ပႃႇတႃႇ၊ 1975၊ ၶႅၼ်ႇလႄႈ ဝီႇလီႇယမ်ႇ၊ 1982၊ မႁႃႇၸၼ်ႇ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 1994၊ တူႇတႃႇ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 1998၊ ႁႅတ်ႉလႅၼ်ႇ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 1999)။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ် 1-မီႇတီႇလ်ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ 2-မီႇတီႇယႃႇၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ယွမ်းလူင်း ၶွင် Pseudomonas sp ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ CSV86 ၼႆႉ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉ ၸႅင်ႈလႅင်းလီ တီႈၸၼ်ႉ ပၢႆးထၢတ်ႈ လႄႈ ဢႅၼ်ႇၸႆးမီႇ (Mahajan et al., 1994) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 1-Methylnaphthalene ၼႆႉ မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈမၼ်း လူၺ်ႈသွင်သဵၼ်ႈတၢင်း။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဝူင်းဢရူဝ်ႇမီႇၵျိၼ်ႇၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ (ဝူင်းဢၼ်ဢမ်ႇတႅၼ်းတၢင် ၶွင် မီႇတီႇယမ်ႇၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ) သေ ပဵၼ်မႃး cis-1,2-dihydroxy-1,2-dihydro-8-methylnaphthalene ဢၼ်တေသိုပ်ႇပဵၼ် ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ် မီႇတီႇယမ်ႇ သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ လႄႈ မီႇတီးလ်ၶႅတ်ႉတႅၵ်ႉၶူဝ်ႇလ် (ဝူင်းၵၢင် ၵႃႇပုၼ်ႇဝႃႇၵျီႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ “သဵၼ်ႈတၢင်း ငဝ်ႈတိုၼ်း ၵႃႇပုၼ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်း “သဵၼ်ႈတၢင်း ၽဵဝ်ႈပႅတ်ႈ ၵွင်ႉ” ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼၼ်ႉ ၸုမ်းမီႇတီႇယမ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႊဢဝ် NDO ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး 1-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇမီႇတီႇယမ်ႇၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်တေသိုပ်ႇ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ် 1-ၼႅပ်ႉထူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉသေ ဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းၽိင်ႈငႄႈ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်တၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼႄဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း CSV86 ၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၽႄႈတိူၼ်းလႆႈ ၼိူဝ် 1- လႄႈ 2-ၼႅပ်ႇထူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈငႃႇ ၵႃႇပုၼ်ႇ လႄႈ ႁႅင်းဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉသေ မၵ်းမၼ်ႈပၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်မၼ်း တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢွၵ်ႇၵွင်ႉ (Mahajan et al., 1994; Basu et al., 2003) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း 2-မီႇတီႇယမ်ႇၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸုမ်းမီႇတီးလ် လႆႈၶၢမ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ လူၺ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉသေ ပဵၼ်မႃး 2-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇမီႇတီးလ်ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တူင်ႇဝူင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈတႅၼ်း ၶွင် တူင်ႇဝူင်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇ လွင်ႈထၢတ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅၼ်ႇ ပဵၼ်မႃး ထၢတ်ႈ တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇတီႇဢူဝ်ႇလ် ဢၼ်လႆႈ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ပဵၼ်မႃး 4-hydroxymethylcatechol ၼႂ်းလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) တုမ်ႉတွပ်ႇ လႄႈ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်း သဵၼ်ႈတၢင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ သုၼ်ၵၢင် ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်တႅၵ်ႇယၢႆႈ တူင်ႇဝူင်း မေႇတႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ် S. paucimobilis 2322 ၼႆႉ လႆႈတၢင်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း NDO တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ 2-မီႇတီႇလ်ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်တေပဵၼ်မႃး ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇထႅင်ႈ တႃႇပဵၼ်မႃး မီႇတီႇလ်သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ လႄႈ မီႇတီႇလ်ၶႅတ်ႉတႄႇၶူဝ်ႇ (Dutta et al., 1998) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႅပ်ႇထူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ (ဢၼ်တႅၼ်းတၢင်/ဢမ်ႇတႅၼ်းတၢင်) ၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၽၢႆႇလင် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵွင်ႉ/ လႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈ မီႇတီႇယမ်ႇၼႅပ်ႇထရီႇၼိၼ်ႇ၊ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မူင်ႈမႅင်း CSV89 ဢၼ်မီးၼႂ်းလိၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 1-ၼႅပ်ႇထူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ပဵၼ်မႃး ငဝ်ႈတိုၼ်း ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ (Phale et al., 1995) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈၼႆႉ တႄႇမႃးတီႈ ၵၢၼ်ထၢတ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် တူင်ႇဝူင်း ဢရူဝ်ႇမႅတ်ႉ တႃႇပဵၼ်မႃး ႑,႒-တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇ-8-ၶႃႇပၢၵ်ႇသီႇၼႅပ်ႉထႃႇလိၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမၼ်းဢၼ်လႆႈမႃးၼႆႉ မၼ်းတေလႆႈ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ပဵၼ် catechol လူၺ်ႈ 2-hydroxy-3-carboxybenzylidenepyruvate၊ 3-formylsalicylic acid၊ 2-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇဢၢႆႇသူဝ်ႇၽႃႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉသေ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်တႅၵ်ႇယၢႆႈ ဝူင်းမႄႇတႃႇ (ႁၢင်ႊ 3) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႃႇပႃႇရီႇၼႆႉ ပဵၼ်ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း ၼႅပ်ႇၾိတ်ႉ ၶႃႇပႃႇမႅတ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ သီၶဵဝ် တီႈမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး မိူဝ်ႈပီႊ 1970 ၼၼ်ႉမႃး လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽုၼ်ႇထၢတ်ႈ လႄႈ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီး ဢၢႆႊထၢတ်ႈ ဢၼ်မီး ဢၢႆႊထၢတ်ႈ ဢၼ်မီး ဢၢႆႁွမ် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ တီႈၸုတ်ႇၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃး ၼမ်မႃး (Pingali, 2012; Duttagupta et al., 2020)။ တီႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး တင်းမူတ်းၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈ 55% (85,722,000 ဢေႇၵရၢတ်ႉ) ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 5 ပီႊ (2015–2020) ၼႆႉ ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၼိုင်ႈပီႊလႂ် 55,000 တေႃႇ 60,000 တၢၼ်ႇ (ႁွင်ႈၵၢၼ် ၽၢႆႇႁူမ်ႈသၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃး၊ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး၊ လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉ 2020)။ တီႈပၢင်ႇပဵင်း Gangetic ပွတ်းႁွင်ႇလႄႈ ပွတ်းၵၢင် (ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈလႄႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈ) ၼၼ်ႉ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း ၼိူဝ်မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉၼၼ်ႉ ၽႄႈၸွတ်ႇၵႂႃႇၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်သေ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း ၶႃႇပႃႇရီႇလ် (1-naphthyl-N-methylcarbamate) ၼႆႉ ပဵၼ်ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း ဢၼ်မီးသၢႆငၢႆၵႂၢင်ႈၶႂၢင် လႄႈ မီးၵွင်ႉ ၵၢင်တေႃႇထိုင် ႁႅင်းၼႃႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး ၽတ်ႉၽဵင်ႇ 100-110 တၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႆႉၶၢႆၸွမ်းၸိုဝ်ႈၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ Sevin သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇၵုမ်းထိင်း မူင်ႈမႅင်း (မူင်ႈမႅင်း၊ မူင်ႈၾႆး၊ မူင်ႈမႅင်း၊ မူင်ႈမႅင်း၊ မူင်ႈမႅင်း လႄႈ မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ယူႇၼွၵ်ႈႁိူၼ်း တင်းၼမ်) ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉလၢႆလၢႆမဵဝ်း (ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉမၢင်ႊၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး(NCIB 12042၊ 12043၊ C4၊ C5၊ C6၊ C7၊ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး XWY-1)၊ (CF06)၊Burkholderia (C3)၊Micrococcus လႄႈ Arthrobacter ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇၵုမ်းထိင်း မူင်ႈမႅင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း။ လႆႈႁူႉဝႃႈ RC100 ၼႆႉ ၸၢင်ႊယႃႉပႅတ်ႈ ၶႃႇပႃႇရီႇလ် (လႃႇၶိၼ်ႇ လႄႈ တေႇ 1986၊ ၶျႃႇပႃႇလႃႇမႃႇတူႇၵူဝ်ႇ လႄႈ ၶျူဝ်ႇတရီႇ 1991၊ ႁႃႇယႃႇသူႇ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ သဵၼ်ႈတၢင်းလွင်ႈယႃႉလူႉၶွင် carbaryl ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်တီႈ ထၢၼ်ႈပၢႆးထၢတ်ႈသၢႆၸ်ႂ၊ ဢႅၼ်ႇၸႆးမီႇ လႄႈ ပီႇၸႃႉ ၼ်ႂးလိၼ်ဢၼ်မီးႁင်းၶေႃၶွင် Pseudomonas sp ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း C4, C5 လႄႈ C6 (သွႆးတႃႇ လႄႈ ၽႄးလ်၊ 2005၊ ထရီႇဝႄႇတီႇ ​​လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2016) (ႁၢင်ႈ 3)။ သဵၼ်ႈတၢင်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႆႉ တႄႇမႃးတီႈ ၵၢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈ ဢႅတ်ႉသတႃႇ လူၺ်ႈ ၶႃႇပႃႇရီႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ (CH) သေ ပဵၼ်မႃး 1-ၼႅပ်ႉထေႃးလ်၊ မီႇတီႇလႃႇမိၼ်ႇ လႄႈ ၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။ 1-ၼႅပ်ႇထူဝ်ႇလ်ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် 1,2-တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၼႅပ်ႇထေႃးလိၼ်ႇ လူၺ်ႈ 1-ၼႅပ်ႇထူဝ်ႇလ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ (1-NH) ဢၼ်တေလႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ လႄႈ ၵႅၼ်ႇသႅတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ၶႃႇပႃႇရီႇလ် ၵမ်ႈၽွင်ႈ လႆႈတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉဝႃႈ ၶဝ်တေ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉ လူၺ်ႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇယၢႆႈ ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇလ် ဢေႃးတူဝ်ႇဝူင်း (Larkin and Day, 1986; Chapalamadugu လႄႈ Chaudhry, 1991) ၼႆယဝ်ႉ။ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးမၼ်းတႄႉ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ salicylic လူၺ်ႈ catechol သေ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈ carbaryl ၼႆႉ မၼ်းၶႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ salicylic လူၺ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်း gentisate ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇသႃႇလ်ၾူၼ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ/တီႇသႃႇလ်ၾူၼ်းၼိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇသႃႇလ်ၾူဝ်ႇၼိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇသႃႇလ်ၾူၼ်းၼိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ မႃးၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၵၢင် ၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ သီဢႃႇၸူဝ်ႇ၊ 1994)။ ၽူႈတၢင်တူဝ်ၶွင် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း Pseudomonas (ၸိူဝ်ႉၽၼ်း A3, C22) ၼၼ်ႉလႆႈတၢင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ မၼ်းတႄႇတၢင်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅၼ်ႇသွင်ဢၼ်ၶွင် တူင်ႇဝူင်းဢႃႇရူဝ်ႇမတိၵ်ႉဢၼ်ပႃးၸုမ်း သႃႇလ်ၾူဝ်ႇၼိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတေပဵၼ်မႃး တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇတီႇဢူဝ်ႇ၊ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် 1,2-dihydroxinaphthalene လူၺ်ႈၸုမ်း alfiroteava1, B ဢၼ်ပဵၼ်မႃးႁင်းၵူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉတွၼ်း 1,2-dihydroxynaphthalene ၼႆႉ မၼ်းတေလႆႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊ လူၺ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇ ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵႅၼ်ႇသႅတ်ႉ (ႁၢင်ႊ 4) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇသႃႇလ်ၾူၼ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၼႃႇၽႃႇထႃႇလႅၼ်ႇသႃႇလ်ၾူၼ်းၼိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႈယႃႉလူႉလႆႈ တဵမ်ထူၼ်ႈ လူၺ်ႈ ၸုမ်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးၵၼ်ဝႆႉ တင်းသဵၼ်ႈတၢင်း ၶႅတ်ႉတႃးပလိၵ်ႉ ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ (Nortemann et al., 1986)။ မၼ်းၼေဝႆႉဝႃႈ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢႃႇမီႇၼူဝ်ႇၼႅပ်ႉထႃႇလိၼ်ႇသႃႇလ်ၾူဝ်ႇၼိၵ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၼႃႇၽႃႇထႃႇလႅၼ်ႇသႃႇလ်ၾူဝ်ႇၼိၵ်ႉ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လူၺ်ႈ 1,2-dioxygenation သေ ၽွင်းၼၼ်ႉ aminosalicylate ဢမ်ႇၼၼ် hydroxysalicylate ၼႆႉ လႆႈဢွၵ်ႇမႃး တီႈၼႂ်း ၽိင်ႈငႄႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမီး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Naphthalenedisulfonic acid ၼႆႉ မၼ်းမီး ၸဵင်ႇ ၵူၺ်းၵႃႊ မၼ်းဢမ်ႇပေႃး ၸၢင်ႊယႃႉၵဝ်းလႆႈ လႄႈ မၼ်းၸၢင်ႊ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ လူၺ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈထွၼ်ဢွၵ်ႇ သႃႇလ်ၾူဝ်ႇ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈဢဝ် တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ၶွင် ဝူင်းဢရူဝ်ႇမႅတ်ႉ လႄႈ ၸုမ်းသႃႇလ်ၾူဝ်ႇၼိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ၊ လွင်ႈထွၼ်ဢွၵ်ႇ သႃႇလ်ၾူဝ်ႇ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼႆႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈ 5-သႃႇလ်ၾူဝ်ႇသႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 5-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၸႅၼ်ႇတီႇသိၵ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ ၵၢင် (Brilon et al., 1981) (ႁၢင်ႈ 4)။ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် ယွမ်းလူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် သႃႇလ်ၾူၼ်းၼႅတ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈ (Brilon et al., 1981; Keck et al., 2006)။
ႁၢင်ႈ 4. သဵၼ်ႈတၢင်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ထၢတ်ႈ တႃႇ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ သႃႇလ်ၾူၼ်းၼႅတ်ႉ ယွမ်းလူင်း။ တူဝ်ၼပ်ႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းဝူင်းၼၼ်ႉ တၢင်တူဝ် ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တႃႇ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇၾိၼ်ႇ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်/မိူၼ်ၵၼ်တင်း ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ၼႄဝႆႉ ၼႂ်းႁၢင်ႈ 1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 3.
PAHs ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်းမေႃႇလီႇၵျူးဢေႇ (LMW-PAHs) ၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈလူတ်းယွမ်းလႆႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်မီးလူမ်းၼၼ်ႉ ၸုပ်ႇဢဝ် မေႃႇလီႇၵျူးဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ (O2) သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်း ပဵၼ်ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ။ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ oxidoreductases သေ ၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇလၢႆလၢႆလွင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ဢရူဝ်ႇမႅတ်ႉ (mono- ဢမ်ႇၼၼ် dihydroxylation)၊ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ မီးၼႂ်းသၢႆငၢႆ ဢွၵ်ႇသီႇတဵင်း ဢၼ်သုင်လိူဝ်သေ လတ်းၽၢၼ်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈၵၢင်ၼၼ်ႉ ငၢႆႈငၢႆႈလူမ်လူမ် (Phale et al., 2020)။ ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်မီးၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်း လွင်ႈယႃႉလူႉၼၼ်ႉ လႆႈတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးလႆႈၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းဢေႇၼႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇပေႃးမီးလွင်ႈထၢင်ႇၸႅင်ႈ မိူဝ်ႈသႄး(လ်)ၶဝ် ၽႄႈတိူၼ်းမႃး ၼိူဝ် ငဝ်ႈတိုၼ်း ၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵလူဝ်ႇၵူဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းမၢႆ 3 ၼႆႉ ၼႄဝႆႉ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ်လၢႆလၢႆဢၼ် (ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ၊ တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ၊ ဢွၵ်ႇသီႇတႅတ်ႉ ၸႃႉၵႂႃႇ) ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းမၢႆ 3. ၽၢင်ႁၢင်ႈ ပၢႆးၸႂ် ၶွင် ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈမၼ်း ယွမ်းလူင်း။
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ရေႇတီႇယူဝ်ႇဢၢႆႇသူဝ်ႇတူဝ်ႇ (18O2) ၼႆႉ ၼႄဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈဢၼ် မေႃႇလီႇၵျူး O2 ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း တူင်ႇဝူင်း ဢရူဝ်ႇမႅၼ်ႇ လူၺ်ႈ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်း တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈယႃႉလူႉ တူဝ်မီးၸႂ် ၶွင် ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်ၼိူင်ႈ သိုပ်ႇပဵၼ်မႃးထႅင်ႈ (Hayaishi et al., 1955; Mason et al., 1955) ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ် ဢၼ်ၼိူင်ႈ (O) ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မေႃႇလီႇၸူး ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ် (O2) သေ ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈတႄႇမႃးတီႈ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၼႂ်းတူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼွၵ်ႈတူဝ် (ႁွင်ႉဝႃႈ hydroxylases) ၼႆယဝ်ႉ။ ဢႅတ်ႇတမ်ႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ယွမ်းလူင်းပဵၼ်ၼမ်ႉ။ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ ဢၼ်မီးတီႈၼွၵ်ႈၼၼ်ႉ လူတ်းယွမ်းပၼ် ထၢတ်ႈၽလႅဝ်ႊဝိၼ်ႇ ၸွမ်း NADH ဢမ်ႇၼၼ် NADPH သေ တီႈ endomonooxygenases ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈၽလႅဝ်ႊဝိၼ်ႇၼႆႉ လႆႈလူတ်းယွမ်းလူၺ်ႈ ထၢတ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈမၼ်းယဝ်ႉ။ တီႈယူႇ hydroxylation ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ 1-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ တီႈတၼ်းႁဵင်း C1 သေ ပဵၼ်မႃး ၶႅတ်ႉတႄႇၶူဝ်ႇလ် (catechol) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ထၢတ်ႈ သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ 5-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ ဢၼ်မီး ၶူဝ်းၶွင်လၢႆလၢႆဢၼ် (ဢၼ်ပႃး ထၢတ်ႈ ရီႇတၵ်ႉတႅတ်ႉ၊
Dioxygenases ၼႆႉ မၼ်းဢဝ် ဢႅတ်ႇတမ်ႇ O2 သွင်ဢၼ် မႃးႁူမ်ႈၵၼ် ၼႂ်းထၢတ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ၸႅၵ်ႇပဵၼ် ဝူင်း ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅၼ်ႇ တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ လႄႈ ဝူင်းတႅၵ်ႇ တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝူင်းႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် ႁႂ်ႈပဵၼ် cis-dihydrodiols (တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ) သေ ၽႄႈၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၼႂ်းၵႄႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ လႆႈၼႄဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ပႃး ဝူင်း ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် ၽႄႈတိူၼ်းလႆႈ ၼိူဝ် ငဝ်ႈတိုၼ်း ၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီး ဢၢႆႁွမ် လၢႆလၢႆဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ NDO (ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ)၊ NDO လႄႈ BPDO တင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇသွင်ဢၼ် လႄႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇၼႃႈ ၶွင် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် လၢႆလၢႆဢၼ် (တူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ၊ ၼၢႆႇထရူဝ်ႇတူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ၊ ၸၢႆႇလီႇၼီႇ၊ ဢီႇတီႇလ်ပႅၼ်ႇၸိၼ်ႇ၊ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉၾိၼ်ႇၼူၼ်ႇ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ) (ပူဝ်ႇဝီႇ လႄႈ သျႄႇလ်တရႅၵ်ႉ 1998၊ ၽႄးလ် လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း 2020)။ NDO ၼႆႉ ပဵၼ် ယူင်ႉၵၢၼ် ဢၼ်ပႃး ၶူဝ်းၶွင် ဢွၵ်ႇသီႇတူဝ်ႇရီႇတႅတ်ႉ၊ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ NDO ၼႆႉ မၼ်းပႃးဝႆႉ α subunit ဢၼ်ယႂ်ႇလႄႈ β subunit ဢၼ်လဵၵ်ႉ ဢၼ်ၶပ်ႉဝႆႉ ၼႂ်း α3β3 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ NDO ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်ယႂ်ႇသေ α-subunit မၼ်းၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉ တီႈ Rieske [2Fe-2S] လႄႈ လဵၵ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ႁိမ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၼယူးၵရီးယႃး ဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်တႅပ်းတတ်းပၼ် လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၶွင် NDO (Parales et al., 1998) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ၼႂ်းပၼ်ႇၶွပ်ႈ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ ဢီႇလႅတ်ႇထရုၼ်ႇ သွင်ဢၼ် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈလူတ်းယွမ်း pyridine nucleotide ၼၼ်ႉ လႆႈသူင်ႇၸူး ဢၢႆႇယွၼ်ႇ Fe(II) တီႈၼႂ်း ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်တူင်ႉၼိုင် လူၺ်ႈ လွင်ႈလူတ်းယွမ်း၊ ferredoxin လႄႈ ဢွင်ႈတီႈ Rieske ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလူတ်းယွမ်း လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မေႃႇလီႇၵျူး ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈလူဝ်ႇ တႃႇ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ၼႂ်းထၢတ်ႈ ၼၼ်ႉ တူင်ႉၼိုင် (Ferraro et al., 2005) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ မီး NDO ၵမ်ႈၽွင်ႈၵူၺ်း ဢၼ်လႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမူတ်းသႂ်သေ လႆႈၼႄဝႆႉ ၽၢင်ႁၢင်ႈမၼ်း ႁူဝ်ယွႆႈမၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉသေ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း လွင်ႈယႃႉလူႉ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉ ႁူဝ်ယွႆႈမၼ်း (Resnick လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 1996၊ Parales လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 1998၊ Karlsson လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2003)။ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ တူင်ႇဝူင်း (ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ တူင်ႇဝူင်း လႄႈ ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ တူင်ႇဝူင်း ဢႅၵ်ႉၸႆး(m) ဢမ်ႇၼၼ် ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်တႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ တူင်ႇဝူင်း) ၼႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼိူဝ် ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဢွၵ်းဢေႃ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇ-1,2-တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉသေ ဢွၵ်းဢေႃ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ မႅတ်ႉတႃႇဝူင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇ-2,3-တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉ (Kojima et al., 1961; Nozaki et al., 1968) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇလၢႆလၢႆဢၼ်ယဝ်ႉ မီးပႃး တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇလၢႆလၢႆဢၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢၢႆႊထၢတ်ႈ ဢရူဝ်ႇမႅၼ်ႇ တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ၊ ဢႄးလ်၊2020)။
ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) မိူၼ်ၼင်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ (esterases, amidases) ၼႆႉပဵၼ် ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈထီႈသွင် ဢၼ်ၸႂ်ႉၼမ်ႉ တႃႇၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ႁူမ်ႈႁွမ်း လႄႈ ၼေဝႆႉ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႃႇပႃႇရီႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ လႄႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ပႄႇရီႇပလႅတ်ႉသမ်ႇ (ထရၢၼ်ႇမႅပ်ႉပလႅတ်ႉ) ၼႂ်းလုၵ်ႈၸုမ်း မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၵရမ်ႇၼႅၵ်ႉတိၵ်ႉ (Kamini et al., 2018) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႃႇပႃႇရီႇၼႆႉ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢႃႇမၢႆႉ လႄႈ ဢႅတ်ႉသတႃႇ တင်းသွင်ဢၼ်၊ ယွၼ်ႉၼၼ် မၼ်းၸၢင်ႈဢဝ် ဢႅတ်ႉသထရႅတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇမီႇတႅတ်ႉ သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး 1-ၼႅပ်ႉထေႃးလ် (naphthol) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Carbaryl ဢၼ်မီးၼ်ႂး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ရၢႆႉၸူဝ်ႇပီႇယမ်ႇ ရၢႆႇၸူဝ်ႇပီႇယမ်ႇ AC10023 လႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Arthrobacter RC100 ၼၼ်ႉလႆႈတၢင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႅတ်ႉသထရႅတ်ႉ လႄႈ ဢႃႇမီႇတႅတ်ႉ ဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Carbaryl ဢၼ်မီးတီႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး RC100 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႃႇမီႇတႅတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ RC100 ၼႆႉ လႆႈၼႄဝႆႉဝႃႈ မၼ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း ၸၼ်ႉ N-methylcarbamate 4 ဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၶႃႇပႃႇရီႇလ်၊ လႆႈႁူႉဝႃႈ CH ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸိူဝ်ႉမႅင်း Pseudomonas sp. C5pp ၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼိူဝ် ၶႃႇပႃႇရီႇလ် (လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် 100%) လႄႈ 1-ၼႅပ်ႇထီႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ (လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် 36%) သေတႃႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၼိူဝ် 1-ၼႅပ်ႇထီႇလႃႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၼႄဝႃႈ မၼ်းပဵၼ် ဢႅတ်ႉသထရႅတ်ႉ (Trivedi et al., 2016) ၼႆယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ပၢႆးထၢတ်ႈသၢႆၸႂ်၊ ပိူင်ၾၢင် ဢႅၼ်ႇၸႆးမ်ႊ လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းၸႅတ်ႈ ၸႆႉႁေႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼေဝႆႉဝႃႈ ၸႆႉႁေႇ ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ယူင်ႉၵၢၼ် ၵုမ်းထိင်း ဢမ်ႇၼၼ် “operons” သွင်ဢၼ်။ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းပဵၼ် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး (Shamsuzzaman လႄႈ Barnsley, 1974)။ ပေႃးမီး ၵလူဝ်ႇၵူဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉၼႆ ဢူဝ်ႇပႃႇရူၼ်ႇ တေထုၵ်ႇတဵၵ်းတဵင်။ ႁၢင်ႈ 5 ၼႆႉ ၼႄဝႆႉ ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ ၶွင် လွင်ႈယႃႉလူႉ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ (ၼႂ်းပိူင် operon) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ/ပိူင်ၽၢင် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈတၢင်းၼမ်ၶွင် ပီႇၸႃႉ nah (ndo/pah/dox) ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇမွၵ်ႇၼႄဝႆႉသေ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းမီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်သုင်(90%) ၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း Pseudomonas တၢင်းမူတ်း(Abbasian et al., 2016) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၶွင် သဵၼ်ႈတၢင်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၼိူဝ်ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် လႆႈၶပ်ႉဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႄဝႆႉ တီႈ ႁၢင်ႊ 5A ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီႇၸႃႉထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ nahQ ၼၼ်ႉၵေႃႈလႆႈတၢင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼ်ႂးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈ naphthalene လႄႈ ၵႆႉမီးဝႆႉၼ်ႂးၵႄႈ nahC လႄႈ nahE ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်တႄႉမၼ်းၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉတေလႆႈၸႅင်ႈလႅင်းလီယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇၼၼ်ၵူၺ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း nahY ဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်ႁူႉႁၼ်လႆႈၼိူဝ် naphthalene ၼၼ်ႉလႆႈႁၼ်တီႈ တီႈသုတ်းဢၼ်ၵႆၶွင် nah operon တီႈၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ Ralstonia sp. ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း U2 ဢၼ်ပဵၼ် ၵူၵ်ႉ ၵလူဝ်ႇတႃႇသျိၼ်ႇ S-ထရႅၼ်ႉၾရႅတ်ႉ (gsh) ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မီးဝႆႉ ၼႂ်းၵႄႈ nahAa လႄႈ nahAb သေတႃႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၼိူဝ် ၽၢင်ႁၢင်ႊ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ (Zylstra et al., 1997) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁၢင်ႈ 5. လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်လႆႈႁၼ် ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ယွမ်းလူင်း ၼႂ်းၵႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး၊ (ၵ) သဵၼ်ႈတၢင်းၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ၽၢႆႇၼိူဝ် လွင်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ၊ (B) သဵၼ်ႈတၢင်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်မီးတႂ်ႈၼၼ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လတ်းၽၢၼ်ႇ ၶႅတ်ႉတႄႇၶူဝ်ႇ ၵႂႃႇၸူး သဵၼ်ႈတၢင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈၵၢင်၊ (C) ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉ ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ ၸိၼ်ႇသႅတ်ႉ တေႃႇထိုင် သဵၼ်ႈတၢင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ ၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
“သဵၼ်ႈတၢင်းတႂ်ႈ” (sal operon) ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် မၼ်းပႃးဝႆႉ nahGTHINLMOKJ လႄႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊပၼ် သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ပၢႆႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ လႄႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉတီႇႁၢႆႉ လူၺ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်း ဢၼ်တႅၵ်ႇယၢႆႈ ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇလ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း nahG (ဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၶူတ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလႅတ်ႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇလႅတ်ႉ) ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းၵုမ်းထိင်းဝႆႉ တီႈသုတ်း ဢၼ်ၸမ်သုတ်း ၶွင် ဢူဝ်ႇပႃႇရူၼ်ႇ (ႁၢင်ႊ 5B) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇတၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆၸိုင် တီႈ P. putida CSV86 ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း nah လႄႈ sal operons ၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်သေ ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်ၸမ်ၵၼ်တႄႉတႄႉ (မွၵ်ႈ 7.5 kb) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၵရမ်ႇမၢင်ႊၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ Ralstonia sp ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ U2, Polaromonas ၼႅပ်ႇထႄႇလီႇၼီႇဝူဝ်ႇရၢၼ်ႇ CJ2 လႄႈ P. putida AK5 ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႅပ်ႇထႄႇလိၼ်ႇၼႆႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် သုၼ်ၵၢင် ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်း ၸိၼ်ႇသႅတ်ႉ (ၼႂ်းပိူင် sgp/nag operon) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႅပ်းပီႇၸႃႉၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်မၼ်းတၢင်တူဝ်ဝႆႉၼ်ႂးပိူင် nagAaGHAbAcAdBFCQEDJI ၊ တီႈဢၼ် nagR (ဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်ၶွင် ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်မဵဝ်း LysR) ၼၼ်ႉမီးဝႆႉတီႈသုတ်းၽၢႆႇၼိူဝ်(ႁၢင်ႊ 5C) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Carbaryl ၼႆႉ ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း ပၼ်ႇၶွပ်ႈ ၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ 1-ၼႅပ်ႇထေႃးလ်၊ 1,2-တီႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၼႅပ်ႉထေႃးလိၼ်ႇ၊ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၵႅၼ်ႇသီႇလိၵ်ႉ (ႁၢင်ႊ ႓) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်းသေ လႆႈတၢင်ႇၼႄဝႃႈ တေၸႅၵ်ႇၽႄ သဵၼ်ႈတၢင်းၼႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် “တၢင်းၼိူဝ်” (လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶႃႇပႃႇရီႇ ႁႂ်ႈပဵၼ် သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ)၊ လွင်ႈထတ်းသၢင် ၸီႇၼိူမ်ႇ ၶွင် C5pp (supercontig A, 76.3 kb) ၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း mcbACBDEF ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶႃႇပႃႇရီႇ ႁႂ်ႈပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉ၊ ၸွမ်းမႃး mcbIJKL တီႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၸႅၼ်ႇတီးၼိတ်ႉ လႄႈ mcbOQP ၶွင် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သုၼ်ၵၢင် ႁႂ်ႈပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သုၼ်ၵၢင် ( ပၢႆႇရူဝ်ႇဝႅတ်ႉ ၊ထရီႇဝႄႇတီႇ ​​လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း 2016) (ႁၢင်ႈ 6)။
လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း လွင်ႈယႃႉလူႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် (ပႃးၸဵမ် ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ) ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊထုၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးသေ ႁႄႉႁၢမ်ႈလႆႈ လူၺ်ႈ ငဝ်ႈတိုၼ်း ၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵလူဝ်ႇၵူဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ (Shingler, 2003; Phale et al., 2029) ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႊ သဵၼ်ႈတၢင်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မၼ်း လုၵ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၽၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ၵုမ်းထိင်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ၶႃႇပႃႇရီႇ ၼၼ်ႉ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉ တေႃႇထိုင် တီႈသုတ်းမၼ်းယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ထၢတ်ႈ naphthalene ၼၼ်ႉ၊ ပီႇၸႃႉ ဢၼ်မီးတီႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ၽၢႆႇၼိူဝ်လႄႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ NahR ၵုမ်းထိင်းဝႆႉ၊ ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၵုမ်းထိင်း ဢၼ်လီ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ မဵဝ်း LysR ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၸုင်ၸၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း nah လူၺ်ႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉ လႄႈ လွင်ႈၼႄဢွၵ်ႇ ၸၼ်ႉသုင်မၼ်း ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ (Yen and Gunsalus, 1982)။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႄဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းတူဝ်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈ (IHF) လႄႈ XylR (ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် sigma 54) ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈလမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶွင် ပီႇၸႃႉ ၼ်ႂးလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ (Ramos et al., 1997) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼႄဝႃႈ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇ မႄႇတႃႇရီႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၶႅတ်ႉတီးၶူဝ်ႇ 2,3-dioxygenase ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီး ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ/ဢမ်ႇၼၼ် သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ (Basu et al., 2006) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼႄဝႃႈ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ ၶႅတ်ႉၶူဝ်ႇလ် ဢေႃးတူဝ်ႇရီႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၶႅတ်ႉၶူဝ်ႇလ် 1,2-တၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼႅတ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီး ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ပႅၼ်ႇၸူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ သီႇသ်၊
ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်း C5pp ၼၼ်ႉ၊ ပီႇၸႃႉႁႃႈဢၼ်၊ mcbG ၊ mcbH ၊ mcbN ၊ mcbR လႄႈ mcbS ၊ ပဵၼ်ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ဢၼ်ပႃးၼ်ႂးၸုမ်း LysR/TetR ၶွင်ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇတေၵုမ်းထိင်းလွင်ႈယႃႉလူႉ carbaryl ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီႇၸႃႉဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် mcbG ၼၼ်ႉလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်တၢင်း ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်မဵဝ်း LysR PhnS (လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႊဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 58%) ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈၽိၼ်ႇၼႅၼ်ႇထရဵင်းၼ်ႂး Burkholderia RP00725 (Trivedi et al., 2016) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း mcbH ၼႆႉလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉၼ်ႂးသဵၼ်ႈတၢင်းၵၢင်(လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင် သႄႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉႁ်ႂႈပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉၵျႅၼ်ႇတီးသိၵ်ႉ) လႄႈ ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂး ၽူႈၵုမ်းထိင်းလွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈမဵဝ်း LysR NagR/DntR/NahR ၼ်ႂး Pseudomonas လႄႈ Burkholderia ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၼ်ႂးၸုမ်းၶိူဝ်းဢၼ်ၼႆႉလႆႈတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉဝႃႈ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉ salicylic acid မိူၼ်ၼင်ႇ မေႃႇလီႇၵျူးဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၸုင်ၸၼ်ၶွင် ပီႇၸႃႉဢၼ်ယႃႉလူႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈၵေႃႈ၊ ပီႇၸႃႉသၢမ်ဢၼ်၊ mcbN, mcbR လႄႈ mcbS၊ ဢၼ်ပႃးၼ်ႂး LysR လႄႈ TetR မဵဝ်းၽူႈၸတ်းၵၢၼ်လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ လႆႈထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼ်ႂးသဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်လူင်းမႃး(သဵၼ်ႈတၢင်းထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇဢၼ်မီးၼ်ႂးသုၼ်ၵၢင် genotisate) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈ prokaryotes ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ လွင်ႈသူင်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ယၢဝ်း(လွင်ႈလႆႈမႃး၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈသူင်ႇ) ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ plasmids ၊ transposons ၊ prophages ၊ ၵုၼ် genomic လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉ(ICE) ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈၼ်ႂး genomes မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ႁၢႆလၢႆ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ/တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းပၼ်ႁ်ႂႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး မူၼ်ႉမႄးလႆႈဝႆးဝႆးၸွမ်းသၢႆငၢႆသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ဢၼ်ပၼ် ၼမ်ႉတွၼ်းၽွၼ်းလီလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်မူၼ်ႉမႄးလႆႈၸူးတူဝ်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈမၼ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈယႃႉလူႉၶွင် ထၢတ်ႈပွင်းဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်းၼႆႉ ၵႆႉလႆႈမႃး လူၺ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ယႃႉလူႉ ဢူဝ်ႇပႃႇရူၼ်ႇ၊ လွၵ်းလၢႆး ၵုမ်းထိင်းၶဝ် လႄႈ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈယႃႉလူႉ ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်မီး ဢၢႆႁွမ် ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼၼ်ႉ ငၢႆႈလူမ်ၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (Nojiri et al., 2004; Phale et al., 2019, 2020) ၶႅပ်းသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မီးဝႆႉၼိူဝ် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈတၢင်းၼမ် မိူၼ်ၼင်ႇ plasmids (ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်)၊ transposons၊ genomes၊ ICEs လႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် (ႁၢင်ႊ 5) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ တီႈ Pseudomonas G7 ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် nah လႄႈ sal ၶွင် ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉ NAH7 ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇတႅမ်ႈဝႆႉ တီႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်လႄႈ ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ ဢၼ်လူဝ်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ Tn4653 တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် (Sota et al., 2006) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်း Pseudomonas NCIB9816-4 ၼၼ်ႉ၊ ပီႇၸႃႉၼၼ်ႉလႆႈႁၼ်ဝႆႉၼိူဝ် ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ pDTG1 မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်သွင်ဢၼ်(ဢၼ်ၵႆၵၼ်မွၵ်ႈ 15 kb) ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်းဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ်(Dennis လႄႈ Zylstra၊ 2004) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း Pseudomonas putida AK5 ၼၼ်ႉ၊ ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉ pAK5 ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်ၶွင် ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉလူႉ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လူၺ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်း ၵႅၼ်ႇသႅတ်ႉ(Izmalkova et al., 2013) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း Pseudomonas PMD-1 ၼၼ်ႉ ဢူဝ်ႇပႃႇရူၼ်ႇ nah ၼႆႉမီးဝႆႉတီႈ ၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းသေ ဢူဝ်ႇပႃႇရူၼ်ႇ sal သမ်ႉမီးဝႆႉတီႈ ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉ ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ pMWD-1 (Zuniga et al., 1981) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈ Pseudomonas stutzeri AN10 ၼၼ်ႉ၊ ပီႇၸႃႉဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ်တၢင်းမူတ်း(nah လႄႈ sal operons) ၼၼ်ႉမီးဝႆႉၼိူဝ် ၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်းသေ လႆႈထုၵ်ႇၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉ လူၺ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ၊ လွင်ႈၶိုၼ်းႁူမ်ႈပွင်း လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်းၶပ်ႉၶိုင်ၶိုၼ်း(Bosch et al., 2000) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း သျူႇတူဝ်ႇမွၼ်ႇၼႅတ်ႉ sp. CSV86 ဢၼ်ပဵၼ် ဢူဝ်ႇပႃႇရူၼ်ႇ ၼႃႇ လႄႈ သႄႇလ် ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉ ၼႂ်းၸီႇၼိူမ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ႁၢင်ႈၽၢင် ICE (ICECSV86) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမၼ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ tRNAGly ၵႅတ်ႇၶႄဝႆႉသေ ၸွမ်းမႃး လွင်ႈၶိုၼ်းႁဵတ်းၶိုၼ်းၵမ်းသိုဝ်ႈ ဢၼ်ၼႄပၼ် တီႈဢၼ်ၶိုၼ်းႁူမ်ႈၵၼ်/ ၸပ်းၵၼ်ဝႆႉ (attR လႄႈ attL) လႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၽႄးၵျီႇ ဢၼ်မီးတီႈ တီႈသုတ်းသွင်ၽၢႆႇၶွင် tRNAGly ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်မီးတီႈ ICE ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊသူင်ႇပၼ်လႆႈ လူၺ်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်း ဢၼ်မီး လွင်ႈသူင်ႇပၼ် ဢၼ်ဢေႇလိူဝ်ႁႅင်း (10-8) ၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇသူင်ႇပၼ် ၼမ်ႉၵတ်ႉ လွင်ႈလူႉလႅဝ် တီႈၵူၼ်းႁပ်ႉၼၼ်ႉ (Basu and Phale, 2008; Phale et al., 2019) ၼႆယဝ်ႉ။
ပီႇၸႃႉတၢင်းၼမ်ဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉလူႉ carbaryl ၼၼ်ႉမီးဝႆႉၼိူဝ် plasmids ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢႃႇထရူဝ်ႇပႅၵ်ႉတိူဝ်ႇ sp. RC100 ၼႆႉပႃးဝႆႉ ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉသၢမ်ဢၼ် (pRC1, pRC2 လႄႈ pRC300) ဢၼ်ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉသွင်ဢၼ်၊ pRC1 လႄႈ pRC2 ၼၼ်ႉ၊ ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်ၶွင် ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ၶႃႇပႃႇရီႇလ် ႁ်ႂႈပဵၼ် ၵႅၼ်ႇသႅတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၵျႅၼ်ႇသႅတ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် သုၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ တီႈၼိူဝ် ၶရူဝ်ႇမူဝ်ႇသူမ်း (Hayaatsu et al., 1999) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း Rhizobium ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း AC100 ဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၶႃႇပႃႇရီႇလ် ႁ်ႂႈပဵၼ် 1-ၼႅပ်ႉထေႃးလ်ၼၼ်ႉ၊ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉ pAC200၊ ဢၼ်ဢဝ် ပီႇၸႃႉ cehA ဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင် CH မိူၼ်ၼင်ႇပွတ်းတွၼ်ႈၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ Tnceh ဢၼ်လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉလူၺ်ႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်သ်ႂႇဝႆႉ(istA လႄႈ istB) (Hashimoto et al., 2020) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်း Sphingomonas CF06 ၼၼ်ႉ၊ ပီႇၸႃႉဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ carbaryl ၼၼ်ႉလႆႈယုမ်ႇယၢမ်ဝႆႉဝႃႈ မီးဝႆႉၼ်ႂး ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉႁႃႈဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် pCF01 ၊ pCF02 ၊ pCF03 ၊ pCF04 လႄႈ pCF05 ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ၶွင် DNA ၶွင် ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉၼႆႉ မၼ်းသုင်၊ ဢၼ်ၼႄပၼ်လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးလွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းတူဝ်မိူၼ်ၶွင်ပီႇၸႃႉၼၼ်ႉ(Feng et al., 1997) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼ်ႂးတူဝ်ဢၼ်ယူႇၸွမ်းၵၼ်ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ carbaryl ဢၼ်ႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်ဝႆႉလူၺ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း Pseudomonas သွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း 50581 ၼၼ်ႉပႃးဝႆႉ ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉဢၼ်ၸူႉၵၼ်ဝႆႉ pCD1(50 kb) ဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်ၶွင် ပီႇၸႃႉ mcd carbaryl hydrolase ၼၼ်ႉ၊ မိူဝ်ႈဢၼ် ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉဢၼ်ၸူႉၵၼ်ဝႆႉၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်း 50552 ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်ဝႆႉၶွင် 1- ၶျေႃးတရီႇ 1991)။ တီႈၼႂ်းၸိူဝ်ႉမႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး WM111 ၼၼ်ႉ၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း mcd ၽူႇရႃႇတၢၼ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၼိူဝ် ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉ 100 kb (pPDL11) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီႇၸႃႉဢၼ်ၼႆႉ လႆႈၼႄဝႆႉဝႃႈ မၼ်းမီးဝႆႉၼိူဝ် ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်(100၊ 105၊ 115 ဢမ်ႇၼၼ် 124 kb) ၼ်ႂးမႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ(Parekh et al., 1995)။ တီႈၼႂ်း သျူႇတူဝ်ႇမွၼ်ႇၼႅတ်ႉ sp. C5pp ဢၼ်ပဵၼ် ပီႇၸႃႉတၢင်းမူတ်း ဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉလူႉ ၶႃႇပႃႇရီႇၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၼ်ႂး ပီႇၸႃႉဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် 76.3 kb ၶွင်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ(Trivedi et al., 2016) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈထတ်းသၢင် ၸီႇၼိူမ်ႇ (6.15 Mb) ၼႆႉ ၼေဝႆႉဝႃႈ မီးဝႆႉ 42 MGEs လႄႈ 36 GEIs ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ 17 MGEs မီးဝႆႉတီႈ ၼႂ်း supercontig A (76.3 kb) ဢၼ်မီး ၽတ်ႉၽဵင်ႇ G+C ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် (54–60 mol%) ၊ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈသူင်ႇၸႆႉႁေႇ ဢၼ်ယၢဝ်း (al60T) ၼႆယဝ်ႉ။ P. putida XWY-1 ၼႆႉၼႄဝႆႉ လွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၶွင် ပီႇၸႃႉဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ၶႃႇပႃႇရီႇလ်ၼၼ်ႉသေတႃႉ ပီႇၸႃႉၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဝႆႉၼိူဝ် ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉ (Zhu et al., 2019) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေ လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်မီးၼမ်ႉတွၼ်း တီႈၸၼ်ႉ ပၢႆးထၢတ်ႈသၢႆၸႂ် လႄႈ ၸီႇၼိူမ်းယဝ်ႉ တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၶဝ် ၼေဝႆႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ တၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ chemotaxis ၊ ၼမ်ႉၵတ်ႉ မူၼ်ႉမႄး ၽိဝ်ၼႃႈ သႄးလ်၊ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ၊ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇၸႂ်၊
ႁၢင်ႈၽၢင် 7. လွၵ်းလၢႆးတုမ်ႉတွပ်ႇ သႄးလ် ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၶွင် မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် ဢၼ်လီသုတ်း တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီ။
လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶွင် Chemotactic ၼႆႉလႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈယႃႉလူႉၶွင် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်ပဵၼ်သၽႃႇဝ ၼ်ႂးပိူင်သၢင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (2002) ၼႄဝႃႈ လွင်ႈထၢတ်ႈၶေးမီး ၶွင် ၸိူဝ်ႉမႅင်း Pseudomonas sp. G7 တေႃႇထိုင် ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ယွမ်းလူင်း ၼႂ်းပိူင်ၼမ်ႉ ၼမ်မႃး။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း G7 ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လိူင်းၼၼ်ႉ ယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈ naphthalene ဝႆးလိူဝ်သေ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇ ဢၼ်ႁၢမ်း chemotaxis ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈယႂ်းၼိူဝ်ႉ NahY (ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 538 ဢၼ်မီး ၽီႉၼင်) ၼၼ်ႉလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မၼ်းလႆႈတႅမ်ႈၸွမ်းၵၼ်တၢင်း ၸႆႉႁေႇဢၼ်မီးသဵၼ်ႈတၢင်း metacleavage ၼိူဝ် ပလႅတ်ႉသမိတ်ႉ NAH7 လႄႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈၶေးမီးၼၼ်ႉ၊ ထၢတ်ႈယႂ်းၼိူဝ်ႉဢၼ်ၼႆႉ လႅပ်ႈတေႁဵတ်းၵၢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈႁပ်ႉထၢတ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉလူႉ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ်(Grimm and Harwood 1997) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ် Hansel et al. (2009) ၼႄဝႃႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈၶေးမီး ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈလူႉလႅဝ်မၼ်း ၼမ်ၼႃႇ။ (2011) ၼႄဝႆႉ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၶေးမီး ၶွင် Pseudomonas (P. putida) တေႃႇ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၵႂၼ်းၼၼ်ႉသေ တီႈဢၼ် လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ ၵႅတ်ႉသ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႆၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းသႄးလ် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်း လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၶေးမီး ၶွင် သႄးလ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ chemotactic ဢၼ်ၼႆႉ တႃႇတေၶူင်ႊႁဵတ်း မႅင်းလဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈယႃႉလူႉ တိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼေဝႆႉဝႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်း chemosensory ၼႆႉၵေႃႈ ၵုမ်းထိင်းလႆႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တွမ်ႇတွမ်ႊတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ တွမ်ႇတွမ်ႊ၊ ၵုမ်းထိင်းပၼ်ႇၶွပ်ႈ တွမ်ႇတွမ်ႊ လႄႈ လွင်ႈပဵၼ်မႃး ၶႅပ်းႁၢင်ႊတူဝ်မီးၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွၺ်ႈထႅမ်တေႃႇ တၢင်းၼမ် လွင်ႈယႃႉလူႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼႆႉ (chemotaxis) တႃႇတေယႃႉလူႉ ႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ လွင်ႈၶွင်ႉၶမ်လၢႆလၢႆလွင်ႈ ႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉယူႇ။ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်လူင်မၼ်းတႄႉ ပဵၼ်- (ၵ) ၶိူင်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁပ်ႉႁူႉလႆႈ ထၢတ်ႈပွင်း/ ligands ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်၊ (ၶ) လွင်ႈမီး ၶိူင်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇ တၢင်ႇဢၼ် ပွင်ႇဝႃႈ ႁႅင်းထၢတ်ႈ tropism ၊ (c) လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်း ၼႃႈလိၼ် ဢၼ်ႁပ်ႉႁူႉလႆႈ ၶွင် ၸုမ်းႁပ်ႉၶၢမ်ႇ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ၊ လႄႈ (d) ဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်း ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ႁူႉလႆႈ လွင်ႈမႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ (Ortega လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2017၊ Martin-Mora လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2018)။ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် လွင်ႈယႃႉလူႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ/ထၢတ်ႈၼႂ်းၵႄႈမၼ်း ဢၼ်တေၸၢင်ႊပဵၼ် chemotactic တႃႇၸုမ်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ၼိူင်ႈသေတႃႉ တေပဵၼ် လွင်ႈၶီႈၶၢၼ်ႉ တႃႇၸုမ်းတၢင်ႇဢၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇမႃးထႅင်ႈ။ တႃႇတေႁူႉလႆႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁပ်ႉဢဝ် ထၢတ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီး ဢၢႆႊထၢတ်ႈ ၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸွပ်ႇလႆႈ ၸၢပ်ႈၵၼ် (PcaY, McfR, လႄႈ NahY) လူၺ်ႈ ဢဝ် ၶိူင်ႈၸွပ်ႇ လႄႈ ၼေသၢႆငၢႆ ၶွင် Pseudomonas putida လႄႈ Escherichia coli ၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးလေႃးၵၼ်။ 2019)။
ၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ လႄႈ ထၢတ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ (PAHs) ဢၼ်မီး ဢၢႆႁွမ် တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၽီႉ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး လႄႈ လွင်ႈသိုဝ်ႈယူဝ်း တူဝ်မီးၸႂ် လဵၵ်ႉၼွႆႉၶဝ် လႆႈၶၢမ်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼႄဝႃႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼႆႉ မၼ်းယႃႉၵဝ်း လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ၶွပ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လူၺ်ႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢၼ်ဢမ်ႇႁၵ်ႉၼမ်ႉၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽိဝ်ၼင် ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ လႄႈ ၼမ်ႉလႆ ၼမ်မႃး (Sikkema et al., 1995)။ တႃႇတေၶႄႉၶဵင်ႇလႆႈ ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉၼႆႉ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးၶဝ် တေၵုမ်းထိင်းလႆႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တၢင်းၼမ်ဢေႇ လႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း ဢႅတ်ႉသိတ်ႉထၢတ်ႈၼမ်ႉမၼ်း ၼႂ်းၵႄႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉထၢတ်ႈၼမ်ႉမၼ်း ဢၼ်မီးၵိင်ႇၽႄ iso/anteiso လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉထၢတ်ႈၼမ်ႉမၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး ဢႅတ်ႉသိတ်ႉထၢတ်ႈၼမ်ႉမၼ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (Heipieper and de Bont, 1994) တီႈမူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဝႆႉ ၼိူဝ်လွင်ႈယူတ်းယႃ ၼမ်ႉယႃႈယႃ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼၼ်ႉ တၢင်းၼမ်ဢေႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉထၢတ်ႈၼမ်ႉၼၵ်း ဢၼ်ၸိုၼ်ႈသႂ် တေႃႇထိုင် ဢၼ်ဢမ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ်ၼၼ်ႉ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး တီႈ 1.1 ထိုင် 2.1 သေ တီႈမူင်ႈမႅင်း JS150 ၼၼ်ႉ တၢင်းၼမ်ဢေႇၼႆႉ တိူဝ်းမႃး တီႈ 7.5 ထိုင် 12.0 (Mrozik et al., 2004) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼိူဝ် ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ်ၼၼ်ႉ သႄးလ် Achromobacter KAs 3–5 ၼႆႉ ၼေဝႆႉ လွင်ႈသႄးလ်ၶဝ် ၸုတုမ်ၵၼ် ႁိမ်းႁွမ်း ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် လႄႈ လွင်ႈလူတ်းယွမ်း ၽိဝ်ၼႃႈသႄးလ် (လုၵ်ႉတီႈ -22.5 ထိုင် -2.5 mV) ဢၼ်မႃးၸွမ်း လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် cytoplasmic လႄႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ သႄးလ် alhaface ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ 2019)။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈ သႄးလူး/ၽိဝ်ၼႃႈၼႆႉ မၼ်းၵွင်ႉၵႆၢႇၵမ်းသိုဝ်ႈတင်း လွင်ႈႁပ်ႉဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉသေတႃႉ လွၵ်းလႆၢးပႆၢးသၢင်ႈလွင်ႈတူဝ်ၸႂ် ဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းလီလိူဝ်ပိူၼ်ႈ။ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ႁၢင်ႊၽၢင် သႄးလ်ၼႆႉ ဢမ်ႇသူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ ပၢႆးၸႂ် လီလိူဝ်မႃး (Volke and Nikel, 2018)။ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ ပီႇၸႃႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ် လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ သႄး(လ်) ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးပိူင်ၽၢင်သႄး(လ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ ပီႇၸႃႉ ဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ် လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ သႄး(လ်) ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးပိူင်ၽၢင်သႄး(လ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ Bacillus subtilis ၼၼ်ႉ၊ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်မီးတီႈ တွမ်ႇတွမ်ႊ SepF ၼၼ်ႉ လႆႈၼႄဝႆႉဝႃႈ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တီႈလွင်ႈပဵၼ်မႃး တွမ်ႇတွမ်ႊ လႄႈ မၼ်းလူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဝႆးလိုၼ်းၶွင် လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ တွမ်ႇတွမ်ႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၸ်ႂႈ ပီႇၸႃႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ ပီႇၸႃႉ ဢၼ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၵူၵ်ႉ ပႅပ်ႉတၢႆႉ ၵလၢႆႇၵႅၼ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇလႅတ်ႉ ၼ်ႂး Bacillus subtilis ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ သႄး(လ်) ယၢဝ်းမႃး၊ တိူဝ်းလိူဝ်မႃး တၢင်းၼမ်ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ ႁဵတ်းႁ်ႂႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢႅၼ်ႇၸႆး(m) တိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။(Cui et al., 2018)
လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ သဵၼ်ႈတၢင်း လွင်ႈယႃႉလူႉ ၶႃႇပႃႇရီႇလ် ၼၼ်ႉ လႆႈတၢင်ႇၼႄဝႆႉ တႃႇတေလႆႈ လွင်ႈယႃႉလူႉ ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ ၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Pseudomonas C5pp လႄႈ C7 (Kamini et al., 2018) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလႆႈတၢင်ႇၼႄဝႃႈ carbaryl ၼႆႉ မၼ်းတေႃႉသူင်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်း ဢွင်ႈတီႈ periplasmic လူၺ်ႈ ၽိဝ်ၼင်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ septum လႄႈ/ဢမ်ႇၼၼ် လူၺ်ႈ porins ဢၼ်ၸွတ်ႇတူဝ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ CH ၼႆႉပဵၼ် ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်မီးတီႈ ႁိမ်းႁွမ်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉထၢတ်ႈ ၶႃႇပႃႇရီႇလ် ပဵၼ်မႃး 1-naphthol ဢၼ်ၼိမ်သဝ်းလိူဝ်၊ ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼိူဝ်ၼမ်ႉ လႄႈ ပဵၼ်ၵွင်ႉလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ CH ၼႆႉ မၼ်းမီးဝႆႉ ၼႂ်း periplasm သေ မီးလွင်ႈ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် တင်း carbaryl ဢေႇဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇၵုမ်းထိင်းလႆႈ လွင်ႈ 1-naphthol ပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉသေ ႁႄႉၵင်ႈပၼ် လွင်ႈမၼ်း ၸုတုမ်ၵၼ် ၼႂ်းသႄးလ် လႄႈ လူတ်းယွမ်းပၼ် လွင်ႈပဵၼ်ၵွင်ႉမၼ်း တီႈသႄးလ် (Kamini et al., 2018) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉတွၼ်း 1-naphthol ၼႆႉ တေႃႉသူင်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်း cytoplasm လတ်းၽၢၼ်ႇ ၽီႉတၢင်းၼႂ်း လူၺ်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ လႄႈ/ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ ယဝ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ် 1,2-dihydroxynaphthalene လူၺ်ႈ ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်မီး လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ သုင် 1NH တႃႇ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႂ်းသဵၼ်ႈတၢင်း ၵႃႇပုၼ်ႇ သုၼ်ၵၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸ်ႂလဵၵ်ႉၼွႆႉၶဝ်မီး ၼမ်ႉၵတ်ႉပီႇၸႃႉလႄႈ လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇတေယႃႉပႅတ်ႈ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ xenobiotic သေတႃႉ၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶွင်လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းၶဝ်(ပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းဢၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈလိူဝ်သေ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ) ၼၼ်ႉပဵၼ်လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈသၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈမီးလႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ငဝ်ႈတိုၼ်း ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ငဝ်ႈတိုၼ်း ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ/ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇၸႂ် မိူၼ်ၼင်ႇ PAHs ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉလီၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈ ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် လႄႈ ထၢတ်ႈၼမ်ႉၼူမ်း ႁူမ်ႈၵၼ် လဵင်ႉပၼ် တီႈ Escherichia coli ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တိူဝ်ႉယမ်လိူဝ် ထၢတ်ႈၼမ်ႉၼူမ်း (Jacob and Monod, 1965) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Pseudomonas ၼႆႉလႆႈထုၵ်ႇတၢင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ မၼ်းယႃႉပႅတ်ႈ PAHs လႄႈ ထၢတ်ႈပွင်း xenobiotic ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ငဝ်ႈတိုၼ်း ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ၼႂ်း Pseudomonas ၼႆႉ ပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ > ၵလူဝ်ႇၵူဝ်ႇ > ထၢတ်ႈပွင်း ဢရူဝ်ႇမႅၼ်ႇ (Hylemon လႄႈ Phibbs, 1972; Collier et al., 1996) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈယူပ်ႈယွမ်း။ ဢၼ်လီၶဝ်ႈၸႂ်တႄႉ ၸိူဝ်ႉမႅင်း Pseudomonas sp. CSV86 ၼႆႉ မၼ်းၼေဝႆႉ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် (benzoic acid, naphthalene, ၸႃႉၵႂႃႇ) လိူဝ်သေ ၵလူဝ်ႇၵူဝ်ႇသ် လႄႈ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် တင်း ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ် (Basu et al., 2006)။ တီႈၼ်ႂး မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးဢၼ်ၼႆႉ၊ ပီႇၸႃႉတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉလူႉလႄႈ လွင်ႈတေႃႉသူင်ႇၶွင် ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇၵုမ်းထိင်းဝႆႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈမီးဝႆႉ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇထူၼ်ႈသွင် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵလူဝ်ႇၵူတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၼႂ်းၵလူဝ်ႇၵူဝ်ႇ လႄႈ ဢရူဝ်ႇမႅၼ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း တႃႇတေႃႉသူင်ႇ ၵလူဝ်ႇၵူဝ်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼၼ်ႉ လႆႈလူတ်းယွမ်းၵႂႃႇသေ ဢရူဝ်ႇမႅၼ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႈ log ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လႄႈ ၵလူဝ်ႇၵူဝ်ႇ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႈ log ပွၵ်ႈသွင် (Basu et al., 2006, Choudhary et al. ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ လွင်ႈဢၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ မီးဝႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၼိူဝ် လွင်ႈၼႄ လွင်ႈထၢတ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉလႄႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ၼႆႉ လႆႈမုင်ႈမွင်းဝႃႈ တေပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်တေ လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈယႃႉလူႉ တူဝ်မီးၸႂ် (Phale et al., 2020) ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းလႆႈႁူႉလီဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ၼႂ်းတူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၶဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈယႃႉၵဝ်း ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီ ၼႂ်းသႄးလ် ဢၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း လႄႈ တီႈဢၼ် မီးထၢတ်ႈၵွင်ႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ (ROS) (Kang et al. 2006) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉ ၸုမ်းလဵၵ်း-သႃႇလ်ၾႃႇ လႄႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် ဢွၵ်ႇသီႇတဵင်းၼၼ်ႉ လဵၵ်းၼႂ်း ႁိမ်း လႄႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း လဵၵ်း-သႃႇလ်ၾႃႇ တေပဵၼ် ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ။ Ferredoxin-NADP+ reductase (Fpr) ႁူမ်ႈတင်း superoxide dismutase (SOD) ၼႆႉ ပဵၼ်ၵႄႈၵၢင် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်ၶိုၼ်းလႆႈ ၼႂ်းၵႄႈ NADP+/NADPH လႄႈ မေႃႇလီႇၸူး ၾႄႇရီႇတူဝ်ႇသိၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽလႅဝ်တူဝ်ႇသိၼ်ႇ သွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉဝႃႈ Fpr လႄႈ SodA (SOD) တင်းသွင်ဢၼ် ၼႂ်း Pseudomonas ၼႆႉ ၸၢင်ႈထုၵ်ႇ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် ဢွၵ်ႇသီႇတဵင်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD လႄႈ catalase ဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ၼႂ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Pseudomonas သီႇဢၼ် (O1, W1, As1, လႄႈ G1) ၽွင်းမိူဝ်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၽၢႆႇတႂ်ႈ ငဝ်းလၢႆး ဢၼ်ဢဝ် ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ သႂ်ႇထႅင်ႈ (K.20) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၼႄဝႃႈ ပေႃးဢဝ် ထၢတ်ႈဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ထၢတ်ႈလဵၵ်း (Fe2+) မႃးသႂ်ႇၼႂ်းတူဝ်ၼႆၸိုင် ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ မူင်ႈမႅင်း Rhodococcus erythropolis ၼႆႉ ၽႄႈတိူၼ်းမႃး ၼႂ်းၵႄႈ ၼမ်ႉယႃႈယႃ ၼႅပ်ႇထႃႇလိၼ်ႇၼၼ်ႉ လွင်ႈၶိုၼ်းတႅမ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း လွင်ႈၶီၸႂ် ဢွၵ်ႇသီႇတဵင်း P450 ဢၼ်ပႃး sodA (Fe/Mn သုပ်ႉပႃႇဢွၵ်ႉသၢႆႉ တီႇသမူဝ်ႇတႅတ်ႉ)၊ လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း ပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်း ၶွင် သႄး Pseudomonas ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဝႆႉ ၼႂ်း naphthalene ၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ပရူဝ်ႇတိၼ်းလၢႆလၢႆဢၼ် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ လွင်ႈၶီၸႂ် oxidative ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး တႃႇတေၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈၶီၸႂ် (Herbst et al., 2013) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၶဝ်ၼႆႉ လႆႈတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉဝႃႈ ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽၢႆႇတႂ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၶွင် ငဝ်ႈငႃႇထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ hydrophobic ၼႆယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈလေႃးဢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈ amphiphilic ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃး ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ တီႈၼႃႈၼမ်ႉ-ၼမ်ႉမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် လူမ်း-ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈယွမ်ႉသီ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၸုပ်ႇဢဝ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်ၼၼ်ႉ ငၢႆႈလူမ်ၸႂ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈယႃႉၵဝ်း တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽွၼ်းလီ (Rahman et al., 2002)။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးၸႂ် (biosurfactants) ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ် ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလၢႆလၢႆဢၼ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢဝ်ထၢတ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈ ဢမ်ႇၼၼ် ထၢတ်ႈဢၼ်မီးၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈ တူဝ်မီးၸႂ် မႃးလေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်း လႄႈ တၢင်းၼမ် လွင်ႈယႃႉလူႉ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ တိူဝ်းလိူဝ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႃႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈ လႆႈၼႄ ၽၢင်ႁၢင်ႈမၼ်း ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ယူႇ (Hisatsuka လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 1971၊ Rahman လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2002)။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး၊ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈတူဝ်မီးၸ်ႂတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပႃးၸဵမ် lipopeptides (ၼမ်ႉယၢင်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ Pseudomonas fluorescens)၊ ၼမ်ႉယၢင်ဢၼ်ယွမ်ႉသီဝႆႉ 378 (ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ Pseudomonas fluorescens)၊ (Rosenberg and Ron, 1999)၊ လႄႈ ႁႃးလ်ပၢၵ်ႉ 2002) လႄႈ ၶိူင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ပႅတ်ႉသီႇလတ်ႉ သပ်ႉတီးလိတ်ႉ (Siegmund and Wagner, 1991) လႄႈ ပႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢႄႇမီႇလူဝ်ႇလီႇၵျီႇၾႅတ်ႉသႅၼ်ႇ (Zhi et al., 2017) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶိူင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၽိဝ်ၼႃႈ ဢၼ်မီးႁႅင်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၼႄဝႆႉဝႃႈ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၶဵင်ႈၶႅင် ၽိဝ်ၼႃႈ ဢၼ်မီး 72 dynes/cm ၼၼ်ႉ လူတ်းယွမ်းလူင်း ႁႂ်ႈဢေႇလိူဝ် 30 dynes/cm သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵႃႇပုၼ်ႇ ၸုပ်ႇၶဝ်ႈလႆႈလီလိူဝ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။ လႆႈႁူႉဝႃႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ပဵၼ် Pseudomonas ၊ Bacillus ၊ Rhodococcus ၊ မူင်ႈမႅင်း CSV89 ၼႆႉ ပေႃးၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼိူဝ် ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ် မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႅပ်ႇထူဝ်ႇဢိတ်ႉ (Phale et al., 1995) ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ထၢတ်ႈ Biosur-Pm ဢၼ်မီးၼွၵ်ႈသႄးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် လွင်ႈပဵၼ်မႃး Biosur-Pm ၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းမၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လႄႈ pH ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ တၢင်းၼမ် Biosur-Pm ဢၼ်သႄးလ်ၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တီႈ pH ၵၢင်ၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ် တီႈ pH 8.5 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သႄးဢၼ်ယႂ်ႇမႃးတီႈ pH 8.5 ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸ်ႂၼိူဝ်ၼမ်ႉလႄႈ မီးလွင်ႈၸမ်ၸ်ႂၼိူဝ် ထၢတ်ႈပွင်းဢၼ်မီးဢၢႆႁွမ်လႄႈ ဢႃႇလီႇၾႅတ်ႉတိၵ်ႉ လိူဝ်သေ သႄးဢၼ်ယႂ်ႇမႃးတီႈ pH 7.0 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်း ရူဝ်ႇတူဝ်ႇၵူၵ်ႉ spp. N6 ၊ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ တေႃႇ ထၢတ်ႈၼၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ (C:N) ဢၼ်သုင်လိူဝ် လႄႈ လွင်ႈမၵ်းၶႅၼ်ႈ လဵၵ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်းလၢႆး ဢၼ်လီသုတ်း တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ သႄးလ် (Mutalik et al., 2008) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းဝႆႉ ပုၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးၼိူဝ်ၽိဝ်ၼႃႈတူဝ်မီးၸႂ် (surfactins) ၼၼ်ႉ လီလိူဝ်မႃး လူၺ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႄႈ လွင်ႈယဵၼ်းပဵၼ်ၼမ်ႉယၢင် လီလိူဝ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼမ်ႉၼၵ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၽိဝ်ၼႃႈ ၽိင်ႈငႄႈၼၼ်ႉ ဢေႇဝႆႉ (1.0 g/L) လႄႈ ပဵၼ်လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ယႂ်ႇလူင် (ၸိဝ်း လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2017၊ ဝူႇ လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ 2019) ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လွၵ်းလၢႆးပႆၢးသၢင်ႈသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ပုၼ်ႈတႃႇတေယုၵ်ႉမုၼ်း လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်းတူဝ်မီးၸႂ်(biosynthesis) ၶွင်မၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးပႆၢးသၢင်ႈမၼ်းၼႆႉ မၼ်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းယႂ်ႇၶွင် operon (∼25 kb) လႄႈ လွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉၶွင် လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်တူဝ်မီးၸႂ် ၶွင်ပိူင်ႁူႉႁၼ် ၶူဝ်ႇရမ်ႇ (Jiao et al., 2017; Wu et al., 2019) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄး ပၢႆးၸၢင်ႊၸိူဝ်ႉၽၼ်းတင်းၼမ်ၼႆႉ လႆႈႁဵတ်းဝႆႉတီႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး Bacillus သေ ပိူင်လူင်မၼ်း ယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇတေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ surfactin ၼမ်မႃး လူၺ်ႈ ဢဝ်တႅၼ်းတီႈ ၽူႈပၼ်ႁႅင်း (srfA operon)၊ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်သူင်ႇဢွၵ်ႇ surfactin YerP လႄႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၵုမ်းထိင်း ComX လႄႈ PhrC (Jiao et al., 201) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ လွၵ်းလႆၢးပႆၢးသၢင်ႈသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈလွင်ႈမူၼ်ႉမႄးသဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၼိူင်ႈဢမ်ႇၼၼ် ၵမ်ႈၽွင်ႈၵူၺ်းသေယဝ်ႉ ဢမ်ႇပႆႇထိုင်တီႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတႃႇပႆၢးမၢၵ်ႇမီးလႆႈ။ ယွၼ်ႉၼၼ် တႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းထႅင်ႈ လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လီလိူဝ်မႃး ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းႁူႉၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းထႅင်ႈယူႇ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈယႃႉလူႉ PAH ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ႁဵတ်းဝႆႉ ၽၢႆႇတႂ်ႈ ငဝ်းလၢႆး ၽႃႇတတ်း ဢၼ်မီးပိူင်တၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ၊ တီႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼ်ႂးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးသၢႆၸ်ႂလႄႈ ဢၼ်မီးသၢႆၸ်ႂတၢင်းၼမ်(တၢင်းမႆႈ၊ pH၊ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ၊ လွင်ႈလႆႈထၢတ်ႈဢႃႇႁႃႇရ၊ လွင်ႈလႆႈသၢႆၸ်ႂဢၼ်ပဵၼ်ၽိဝ်ၼင်၊ xenobiotics တၢင်ႇၸိူဝ်း၊ လွင်ႈႁႄႉတတ်းၶူဝ်းၶွင်သုတ်း၊ ၸႃႉၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ) ၸိူဝ်းၼႆႉၼႄဝႆႉတွၼ်ႈတႃႇတေလႅၵ်ႈလၢႆႈလႄႈ ႁူမ်ႇငမ်းၼိူဝ် ၼမ်ႉၵတ်ႉလွင်ႈယႃႉလူႉၶွင် တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းမႆႈၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈၼိူဝ် လွင်ႈယႃႉလူႉ PAH ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးလူမ်းမႆႈ ၶိုၼ်ႈမႃးၼႆ ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ် ဢၼ်ၸိုမ်းဝႆႉၼၼ်ႉ တေယွမ်းလူင်းသေ တေမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈတေႃႇ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် လဵၵ်ႉၼွႆႉၶဝ် ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်လူဝ်ႇ မေႃႇလီႇၸူး ထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ် ဢၼ်ပဵၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ တႃႇထၢတ်ႈပႂ်ႉၸႂ် ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်တႅၵ်ႇယၢႆႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႆႉလႆႈႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈမႆႈသုင်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ PAHs ဢၼ်ပဵၼ်ပေႃႈမႄႈၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်မီးၵွင်ႉ ၼမ်လိူဝ်မႃးသေ ၸင်ႇႁႄႉႁၢမ်ႈပၼ် လွင်ႈယႃႉလူႉ တူဝ်မီးၸႂ် (Muller et al., 1998) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လႆႈႁၼ်ဝႃႈ တီႈဢၼ် PAH ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ မီး pH ႁၢဝ်ႈႁႅင်း မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈဢၼ် ၼမ်ႉၶုတ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် (pH 1–4) လႄႈ တီႈဢၼ် ၵႅတ်ႉသ်သၽႃႇဝ/ထၢၼ်ႇႁိၼ် ပဵၼ်ၵႅတ်ႉသ် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် လူၺ်ႈ ၼမ်ႉဢႅၵ်ႉၵႃႇလိၼ်ႇ (pH 8–12) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ငဝ်းလၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႊတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၵၢၼ်ယႃႉလူႉ တူဝ်မီးၸႂ် ႁၢဝ်ႈႁႅင်း။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵွၼ်ႇပႆႇၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်မီးၸႂ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လိၼ်မူၼ်ႉမႄး တူဝ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီဢဝ် ထၢတ်ႈဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ (ဢၼ်မီး ၼမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇလူတ်းယွမ်း ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ၵၢင်တေႃႇထိုင် ဢေႇၼႃႇ) မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႃႇမွၼ်ႇၼိမ်ႇ သႃႇလ်ၾဵတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႃႇမွၼ်ႇၼိမ်ႇ ၼၢႆႇထရႅတ်ႉ တႃႇလိၼ် ဢႅၵ်ႉၵလီႇၼိတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢဝ်ထၢတ်ႈ ၶႄႇလ်သီႇယမ်ႇ siBolen carbonate et al magne. 1995၊ၵူပ်ႉတႃး လႄႈ သႃႇရ 2020)။
လွင်ႈပၼ်ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ တီႈဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ တၢင်းၼမ် တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈယႃႉလူႉ PAH ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ငဝ်းလၢႆး redox ၶွင် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလႄႈ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ တႃႇမူၼ်ႉမႄး တူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ၵႆႉလူဝ်ႇ ဢဝ်ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ငဝ်ႈတိုၼ်း ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ (ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ၊ လူမ်းၽူင်ႉ လႄႈ ထၢတ်ႈထႅမ်သႂ်ႇ) ၶဝ်ႈမႃး (Pardieck et al., 1992)။ ဢူဝ်ႇတႅၼ်ႇၶရႅၼ်ႇၸ် လႄႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း။ (1996) ၼႄဝႃႈ လွင်ႈဢဝ် မႅၵ်ႇၵႃႇၼီႇယမ်ႇ ပရူဝ်ႇဢွၵ်ႉသၢႆႉ (ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်ပွႆႇဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ) သႂ်ႇၼႂ်း ၼမ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈပွင်း BTEX ၶိုၼ်းလီမႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ လႆႈထတ်းသၢင်တူၺ်း လွင်ႈယႃႉလူႉ ၶွင် phenol လႄႈ BTEX ၼႂ်းၼမ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် လူၺ်ႈလွင်ႈသမ်းထၢတ်ႈ sodium nitrate လႄႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁူးထွင်ဢွၵ်ႇ တႃႇႁႂ်ႈလႆႈ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ (Bewley and Webb, 2001)။