ႁူင်းၵၢၼ် သီႇမႅၼ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ၼႄဝႆႉတီႈၼႆႈၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ ဢုၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ မဵဝ်းမႂ်ႇလႆႈယူႇ။ ၵိူဝ်ၼႆႉ သိမ်းဝႆႉလႆႈ ၶၢဝ်းတၢင်းသိပ်းပီႊ ဢမ်ႇၼၼ် ႁိုင်လိူဝ်ၼၼ်ႉ လွတ်ႈၽေးလီငၢမ်း။
ၼႆႉပဵၼ် ပိုၼ်းထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်တူၺ်း ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇမႂ်ႇ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ယွမ်းလူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸွႆႈထႅမ် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ႁႂ်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဝႆးဝႆး ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ (CO2) ဢၼ်ပဵၼ် ၵႂၼ်းႁိူၼ်းမၢၼ်ႇ ဢၼ်ၵႆႉပဵၼ်ၼၼ်ႉ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် လွင်ႈဢုၼ်ႇလူမ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းဝူၼ်ႉဢၼ်ဝႃႈ တေဢဝ် CO2 ဢွၵ်ႇၼႂ်းလူမ်းသေ သိမ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈမႂ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇတေႁဵတ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇ ပိူင်လူင်မၼ်း မိူဝ်ႈၵူၼ်းမီးငိုၼ်း။ လွၵ်းလၢႆးမႂ်ႇၼႆႉ ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ လွင်ႈ CO2 ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ ပိူင်ႈၵၼ်ဢိတ်းဢွတ်း။ မၼ်းဢဝ်ထၢတ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ ဢုၼ်ႇၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ။
မိူဝ်ႈၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 15 ဝၼ်းၼၼ်ႉ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ပၢႆးၸၢင်ႊ မႅတ်ႉသႃႇၶျူႇသႅတ်ႉ ဝဵင်းၶႅမ်ႇပရီႇ ၶဝ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်ၶဝ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉမႃး ဢၼ်ပဵၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ် ၼႂ်းၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ Cell Reports Physical Science ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းပိူင်မႂ်ႇၶဝ်ၼႆႉ ၸႅၵ်ႇပဵၼ်သွင်တွၼ်ႈ။ တွၼ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈလူမ်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် မေႃႇလီႇၵျူး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၾူဝ်ႇမႅတ်ႉ တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈၾူမ်းၼႆႉ ပႃးဝႆႉ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ၵႃႇပုၼ်ႇ ၼိူင်ႈဢၼ် လႄႈ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ သွင်ဢၼ် ဢိၵ်ႇပႃး ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ ၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Formate ၼႆႉ မၼ်းပႃးဝႆႉ ၶူဝ်းၶွင်လၢႆလၢႆဢၼ်။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းမႂ်ႇၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵိူဝ်ၾူမ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ထၢတ်ႈ သွတ်ႉတီႇယမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ထၢတ်ႈပႃႇတီႇသီႇယမ်ႇ မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သႄးလ်ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၵႅတ်ႉသ် ဢၼ်ၸၢင်ႈမႆႈလႆႈ ဢၼ်လူဝ်ႇ လွတ်ႇၼမ်ႉမၼ်း လႄႈ တႅင်ႉႁႅင်းတဵၵ်း တႃႇတေႃႉသူင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သႄးလ်ၾႆးၾႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ ၼိူဝ်ၾူမ်းၾူတ်ႉ။ ၾူဝ်ႇမႅတ်ႉၼႆႉ မီးႁႅင်း ဢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းလႆႈတင်း ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ၼႆ လီႊၸူဝ်ႊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပိူင်မႂ်ႇၼၼ်ႉ လၢတ်ႈၼႄၼင်ႇၼႆ။ ၾူဝ်ႇမႅတ်ႉၼႆႉ မီးၽွၼ်းလီ လိူဝ်သေ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၼႆ လီႊၸူဝ်ႊ မၢႆတွင်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။ မၼ်းလွတ်ႈၽေးလိူဝ်သေ ဢမ်ႇလူဝ်ႇသိမ်းဝႆႉ ႁႅင်းတဵၵ်းသုင်။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တီႈ MIT ၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး သႄးလ်ၾႆးၾႃႉ တႃႇၸၢမ်းတူၺ်း ထၢတ်ႈၾူဝ်ႇမႅတ်ႉ ဢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တီႈထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢဝ်ၵိူဝ် မႃးလေႃးၵၼ်တင်းၼမ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်ၼမ်ႉဢၼ်ၶူၼ်းလေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်းသႄးလ်ၾႆးၾႃႉ။ တီႈၼႂ်း သႄးလ် ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉ ၾူတ်ႉၾူတ်ႉၼႆႉ ပွႆႇဢွၵ်ႇ ဢီႇလႅတ်ႇထရုၼ်ႇ ၼႂ်းလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ထၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢီႇလႅတ်ႇထရုၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ဢီႇလႅတ်ႇထရွတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၼႅၵ်ႉတိတ်ႉ ၶွင် သႄးလ် ၾႆးၾႃႉၼၼ်ႉသေ လႆၶဝ်ႈၵႂႃႇ တီႈ ဢီႇလႅတ်ႇထရွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဢီႇလႅတ်ႇထရွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် လီၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ သၢႆၾႆးၾႃႉ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢီႇလႅတ်ႇထရုၼ်ႇ ဢၼ်လႆယူႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၾႆးၾႃႉၼၼ်ႉ မၼ်းမီးဝႆႉ ၶၢဝ်းတၢင်း 200 ၸူဝ်ႈမူင်း ၽွင်းမိူဝ်ႈႁဵတ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဵင်ႇၸၢင်း ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်း လီႊ တီႈ MIT ၼၼ်ႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၸုမ်းမၼ်း တေၸၢင်ႊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း သိပ်းပီႊၼႆယဝ်ႉ။
ၸုမ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ MIT ၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးထၢတ်ႈသေ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၶဝ်ဢဝ်မၼ်း သႂ်ႇၼႂ်းၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်မီးဢႅၵ်ႉၵလီႇၼိတ်ႉ ၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်လိူၵ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈ သူဝ်ႇတီႇယမ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇဢွၵ်ႉသၢႆႉ (NaOH) ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ် ႁွင်ႉဝႃႈ ထၢတ်ႈယၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇထၢတ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈ သွတ်ႉတီႇယမ်ႇ ပၢႆႇၵႃႇပုၼ်ႇၼႅတ်ႉ (NaHCO3) ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ် ၼႆယဝ်ႉ။
ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်ပိၵ်ႉၾႆး၊ ၾႆးၾႃႉၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ထၢတ်ႈမႂ်ႇ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ၵူႊဢၼ် ဢၼ်မီးၼႂ်း မေႃႇလီႇၵျူး ၼမ်ႉၼဵင်ႈၶူမ်ၼၼ်ႉသေ ၵိုတ်းဝႆႉ ထၢတ်ႈ သူဝ်ႇတီႇယမ်ႇၾူမ်း (NaCHO2) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းပိူင်ၶဝ်ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်း CO2 ၼၼ်ႉ ၸမ်ၸမ်တင်းမူတ်း — လိူဝ်လိူဝ် 96 ဝၢၵ်ႈ — ႁႂ်ႈပဵၼ် ၵိူဝ်ဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ႁႅင်းဢၼ်လူဝ်ႇတႃႇတေဢဝ်ဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းသိမ်းဝႆႉ ၼႂ်းထၢတ်ႈဢၼ်ၵွင်ႉၵၼ်ဝႆႉ ၶွင် ၾူဝ်ႇမႅတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူးမေႃလူင် လီႊ မၢႆတွင်းဝႃႈ ၾူဝ်ႇမႅတ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႊသိမ်းဝႆႉ ႁႅင်းၼႆႉ ၶၢဝ်းတၢင်းသိပ်းပီႊ ဢမ်ႇလူႉသုမ်း ႁႅင်းဢၼ်တေၸၢင်ႊပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇၾႆးၾႃႉ မိူဝ်ႈမၼ်းလတ်းၽၢၼ်ႇ သႄးလ်ၾႆးၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ ၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၾူမ်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈ ႁႅင်းလႅတ်ႇ ႁႅင်းလူမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁႅင်းၼမ်ႉ ၼႆၸိုင် ၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈ သႄးလ် ၾႆးၾႃႉၼၼ်ႉ တေပဵၼ် ႁႅင်းၾႆးၾႃႉ ဢၼ်မူတ်းသႂ် ၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇၼႆႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ လီႊယိူဝ်ႊ လၢတ်ႈဝႃႈ “ႁဝ်းလူဝ်ႇႁႃ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးၼႂ်းလိၼ် ဢၼ်မီး ၼမ်ႉမၼ်းလႅင် ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း မၢၵ်ႇႁိၼ်မဵဝ်း႞ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢႄးလ်ၵႃႇလီႇ ပႅတ်ႉသလိတ်ႉ (AL-kuh-lye buh-SALT) ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်ၼမ်ႉမႃးလေႃးၵၼ်ၼႆ မၢၵ်ႇႁိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ၼမ်ႉယၢင်။
ၾႃႇၸၢၼ်ႇ ၶႃႇၸီႇမီႇၾႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် သႅၼ်ႇႁူႇၸေႇ ၸေႊမိူင်းၶႄႇလီႇၾူဝ်းၼီးယႃး။ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၼႆႉ ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈသိမ်းဝႆႉ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ၼႂ်းၵိူဝ်တႂ်ႈလိၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေဢဝ်ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ဢွၵ်ႇၼႂ်းလူမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇမႃးတႃႇသေႇလႄႈ လႆႈၸႂ်ႉငိုၼ်းၼမ် ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် တႃႇတေလႅၵ်ႈလၢႆႈ CO2 ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၸႂ်ႉလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၾူမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းမီးၼမ်ႉတွၼ်း။ ၵႃႈၶၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ ၵႃႈၶၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇတေၵဵပ်းဢဝ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းလူမ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမႃး တင်းၼမ်။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸုမ်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် လီႊႁၢႆႊ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇႁိုင်ၼႆႉ ၶဝ်လၢတ်ႈၼႄ လွၵ်းလၢႆး တႃႇတေ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းလူမ်းၼၼ်ႉသေ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ၼမ်ႉမၼ်း ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉတၢင်ႇၸုမ်းၶဝ် သိမ်းဝႆႉ CO2 ၼႂ်းမၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းသေ လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၵွၼ်ႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ဢီႇတၼေႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူင်းၵၢၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ၶူင်းၵၢၼ်လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉသေ ဢမ်ႇပႆႇမီးၽွၼ်းလီ တႃႇလူတ်းယွမ်း ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းလူမ်း ၼမ်ၼၼ်ႉ။
ၶႅပ်းႁၢင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ႁိူၼ်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ၊ ၶိူင်ႈဢၼ်ၼႄဝႆႉတီႈၼႆႈၼႆႉ မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ (မေႃႇလီႇၵျူး ဢၼ်မီးၼႂ်း ၽွင်လႅင် လႄႈ သီၶဵဝ်) ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၵိူဝ်ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၾူဝ်ႇမႅတ်ႉ (ၽွင်သွမ်ႇ၊ သီလႅင်၊ သီၶဵဝ်၊ သီၶဵဝ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵိူဝ်ၼႆႉ ၸင်ႇဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ၼႂ်းသႄးလ်ၾႆးၾႃႉ တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇၾႆးၾႃႉ။
Kazemifar လၢတ်ႈဝႃႈ လၢႆးတၢင်းဢၼ်လီသုတ်း တႃႇႁဝ်းၶႃႈတႄႉ “တေလႆႈတတ်းပႅတ်ႈ ၵႅတ်ႉသ်ႁိူၼ်းမၢၼ်ႇ ဢွၼ်တၢင်း” ၼႆယဝ်ႉ။ လၢႆးတၢင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ တႃႇတေႁဵတ်းလႆႈၸိူင်ႉၼၼ်တႄႉ တေလႆႈဢဝ် ႁႅင်းၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁႅင်းၾႆးၾႃႉ ၶိုၼ်းလီ မိူၼ်ၼင်ႇ လူမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ႁႅင်းလႅတ်ႇ မႃးတႅၼ်းတၢင်။ ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တွၼ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ႁွင်ႉဝႃႈ “လွင်ႈထွၼ်ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းသိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ တႃႇတေၵိုတ်းယိုတ်းလႆႈ လွင်ႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉ တေလႆႈၸႂ်ႉလၢႆးတၢင်းလၢႆလၢႆၽၢႆႇ။ ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇၼႆႉ လူဝ်ႇတႃႇတေၵမ်ႉယၼ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ တီႈဢၼ်ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတႃႇတေ ထွၼ်ဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢဝ်ႁူင်းၵၢၼ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လဵၵ်း လႄႈ ႁူင်းၵၢၼ် သီႇမႅၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးၼႄ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း သွင်ဢၼ်။
ၸုမ်း MIT ၶဝ်ၵေႃႈ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ပေႃးဢဝ်ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇၶဝ် မႃးႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ႁႅင်းလႅတ်ႇ လႄႈ ႁႅင်းလူမ်းၼႆ တေမီးၽွၼ်းလီယူႇ။ ပႅတ်ႉထီးရီးယႃး ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၾိင်ႈထုင်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဝႆႉ တႃႇတေသိမ်းဝႆႉ ႁႅင်းၾႆးၾႃႉ တႃႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼိုင်ႈဝူင်ႈ။ တႃႇတေသိမ်းဝႆႉ သၢႆလႅတ်ႇၶၢဝ်းမႆႈ ႁႂ်ႈထိုင်ၶၢဝ်းမႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈၸႂ်ႉလၢႆးတၢင်း ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်။ လီႊ လၢတ်ႈဝႃႈ “လူၺ်ႈ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ ၾူဝ်ႇမႅတ်ႉၼႆႉ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢမ်ႇလႆႈ မၵ်းမၼ်ႈ တႃႇသိမ်းဝႆႉ ၸွမ်းၶၢဝ်းၼၼ်ႉၵွႆး။ “ၸၢင်ႈပဵၼ် ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းတေဢမ်ႇလႅင်းမိူၼ်ၶမ်းလႆႈသေတႃႉ “ၵဝ်ၶႃႈ ၸၢင်ႈၵိုတ်းဝႆႉ 200 တၢၼ်ႇ... ၾူဝ်ႇမႅတ်ႉ တႃႇလုၵ်ႈၸၢႆးလုၵ်ႈယိင်းၵဝ်ၶႃႈ” ၼႆ လီႊ လၢတ်ႈဝႃႈ “ပဵၼ်ဢမူၺ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
Alkaline - ပဵၼ်ၶေႃႈၼႄ ၶူဝ်းၶွင်ထၢတ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢၢႆႇယွၼ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇဢွၵ်ႉသၢႆႉ (OH-) ၼႂ်းၼမ်ႉယၢင်။ ၼမ်ႉယွႆႈၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ဢႅၵ်ႉၵႃႇလိၼ်း (ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ်တင်း ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ) ၼႆသေ မီး pH ၼမ်လိူဝ် 7 ၼႆယဝ်ႉ။
Aquifer - ပဵၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႈၵမ်ႉဝႆႉ ၼမ်ႉဢၼ်မီးတႂ်ႈလိၼ်။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တီႈ ဢွင်ႈတီႈ တႂ်ႈလိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
Basalt - ပဵၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ်လွႆၾႆးသီၶဵဝ် ဢၼ်ၵႆႉပဵၼ်မၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼႃႇ (သင်ဝႃႈ လွႆၾႆးတႅၵ်ႇ ဢမ်ႇၵိုတ်းဝႆႉ ထူင်ၵႅတ်ႉသ် ဢၼ်ယႂ်ႇလူင် ၼႂ်းမၼ်း)။
bond: (ၼႂ်းပၢႆးထၢတ်ႈ) လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၸူဝ်ႈၶၢဝ်း ၼႂ်းၵႄႈ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ (ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းဢႅတ်ႇတမ်ႇ) ၼႂ်းမေႃႇလီႇၵျူး။ မၼ်းပဵၼ်မႃး လူၺ်ႈႁႅင်းၸၼ် ၼႂ်းၵႄႈ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈမႃးယဝ်ႉၼႆ ဢႅတ်ႇတမ်ႇၶဝ် တေႁဵတ်းၵၢၼ် ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။ တႃႇတေၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢၼ်ပႃးၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ႁႅင်းဢၼ်ပဵၼ် ႁၢင်ႈၽၢင် တၢင်းမႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈထွင်ႇသႆၢထၢတ်ႈတၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈပၼ် တီႈမေႃႇလီႇၵျူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ - ပဵၼ်ထၢတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ် ပၢႆးတူဝ် တႃႇတူဝ်မီးၸႂ် တင်းသဵင်ႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ။ ၵႃႇပုၼ်ႇၼႆႉ မီးဝႆႉလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း ၼႂ်းႁၢင်ႈၽၢင် ၵရႅပ်ႉၾိတ်ႉ လႄႈ ႁိၼ်ၶမ်း။ မၼ်းပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်၊ ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် သေယဝ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ႁင်းမၼ်းသေ ပဵၼ်မႃး မေႃႇလီႇၵျူး ဢၼ်မီး ၵႃႊၶၼ် ထၢတ်ႈ၊ ပၢႆးၸႂ် လႄႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ၵူႊမဵဝ်းမဵဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ) ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၵႃႇပုၼ်ႇၼႆႉ မၢင်ပွၵ်ႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸမ်ၸမ် လႅၵ်ႈလၢႆႊၵၼ်တင်း ၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ တႃႇမၢႆထိုင် လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ဢၼ်ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ ဢၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊
ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ (ဢမ်ႇၼၼ် CO2) ၼႆႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးသီ ဢမ်ႇမီးဢၢႆ ဢၼ်တူဝ်သတ်းတင်းသဵင်ႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး မိူဝ်ႈထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ထူၺ်ႈၸႂ်ၼၼ်ႉ တုမ်ႉတွပ်ႇၵၼ်တင်း တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉၼႆႉ ဢွၵ်ႇမႃးမိူဝ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ဢၼ်ပႃး ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉမၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵႅတ်ႉသ် သၽႃႇဝ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈမႆႈၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈႁိူၼ်းမၢၼ်ႇ ဢၼ်ႁွမ်ဝႆႉ တၢင်းမႆႈ ၼႂ်းလူမ်းလုမ်ႈၾႃႉ။ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၶဝ်ၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ႁ်ႂႈပဵၼ် ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ လူၺ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်သၢႆလႅင်း(photosynthesis) လႄႈ ၸ်ႂႉတိုဝ်းလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉတွၼ်ႈတႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ်ၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သီႇမႅၼ်ႇ - ပဵၼ်ၶိူင်ႈၸပ်း ဢၼ်ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်သွင်ဢၼ် ၸပ်းၵၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းၶႅင်ပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင် ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၵွၼ်ႈသီ ဢၼ်ၼႃ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇၸပ်းၶူဝ်းၶွင်သွင်ဢၼ်။ (ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ) ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢဝ်သၢႆး ဢမ်ႇၼၼ် မၢၵ်ႇႁိၼ် ဢၼ်ၽဝ်ဝႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶွၼ်ႇၵရိတ်ႉ။ သီႇမႅၼ်ႇၼႆႉ ၵႆႉႁဵတ်းပဵၼ်ၽွင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးမၼ်းႁႅင်ႈယဝ်ႉ မၼ်းတေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ၼမ်ႉလိၼ် ဢၼ်ၶႅင်မႃး မိူဝ်ႈမၼ်းႁႅင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈ - ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢဝ် ဢႅတ်ႇတမ်ႇ သွင်ဢၼ် ဢမ်ႇၼၼ် လိူဝ်ၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ် (ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်) သေ ႁဵတ်းဝႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းၼမ် လႄႈ ၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်း။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈ ဢၼ်ဢဝ် ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ႁၢႆႇတရူဝ်ႇၸိၼ်ႇ သွင်ဢၼ် ၸပ်းၸွမ်း ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်ၼိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်ထၢတ်ႈမၼ်း ပဵၼ် H2O ။ “ထၢတ်ႈ” ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈၼႄ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ လၢႆလၢႆဢၼ် ၼႂ်းၵႄႈ ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Chemical bond - ပဵၼ်ႁႅင်းၸၼ် ၼႂ်းၵႄႈ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵၢၼ် ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၸၼ်ၸႂ်မၢင်ဢၼ် ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ မၢင်ဢၼ်ႁႅင်း။ ၶူဝ်းလေႃးတင်းမူတ်းၼႆႉ တေၵွင်ႉတေႃႇ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ လူၺ်ႈ ၸႅၵ်ႇၽႄ (ဢမ်ႇၼၼ် ၶတ်းၸႂ် ၸႅၵ်ႇၽႄ) ဢီႇလႅၵ်ႉထရုၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇထၢတ်ႈ - ပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ပႃးလွင်ႈၶိုၼ်းၶပ်ႉၶိုင် မေႃႇလီႇၵျူး ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၶူဝ်းၶွင် လိူဝ်သေ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ပိူင်ၾၢင် ပၢႆးတူဝ် (တူဝ်ယၢင်ႇ လုၵ်ႉတီႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်ၵွၼ်ႈ ပဵၼ်မႃး ၵႅတ်ႉသ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးထၢတ်ႈ - ၵိင်ႇၽႄပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း၊ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ၊ ၼမ်ႉၵတ်ႉ လႄႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ၶွင်ၶူဝ်းၶွင်။ ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်းႁူႉဢၼ်ၼႆႉ တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ် တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶိုၼ်း ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း တင်းၼမ်တင်းလၢႆ ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ လႄႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းမႂ်ႇမႂ်ႇ။ (of chemical compounds) ပၢႆးထၢတ်ႈၼႆႉ မၼ်းမၢႆထိုင်ပႃး ပိူင်တၢႆ ထၢတ်ႈပွင်း လွၵ်းလၢႆးဢၼ်မၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းပၢႆးၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၶေးမီး (Chemists) ၼႆယဝ်ႉ။ (ၼႂ်းပၢႆးသၢႆႊတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း) လွင်ႈၵူၼ်းႁဝ်း မေႃႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ် မေႃယူႇၸွမ်းၵၼ် မေႃမူၼ်ႈသိူဝ်းၸွမ်းၵၼ်။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ - လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်း ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး ၸွမ်းသၽႃႇဝ ဢမ်ႇၼၼ် ယွၼ်ႉၵူၼ်းႁဝ်း ႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈမႆႈပႅတ်ႈ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ လႄႈ လွင်ႈၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉ ထိူၼ်ႇပႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
Decarbonization ၼႆႉ မၢႆထိုင် လွင်ႈတင်ႈၸႂ် လႅၵ်ႈလၢႆႊ ပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်၊ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် လႄႈ ငဝ်ႈတိုၼ်း ဢဵၼ်ႁႅင်း ဢၼ်ပွႆႇဢွၵ်ႇ ၵႂၼ်းႁိူၼ်းမၢၼ်ႇ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ လႄႈ ထၢတ်ႈမီႇတဵင်း ၶဝ်ႈၼႂ်း ပဵဝ်လူမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယိူင်းဢၢၼ်းတႄႉ တႃႇတေလူတ်းယွမ်းလႆႈ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇ လႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၾႆးၾႃႉ - ပဵၼ်လွင်ႈလႆ ၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ၵႆႉပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၽုၼ်ႇထၢတ်ႈ ဢၼ်မီး ၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢီႇလႅတ်ႇထရွၼ်ႇ (Electrons) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢီႇလႅတ်ႇထရုၼ်ႇ - ပဵၼ်ၽုၼ်ႇထၢတ်ႈ ဢၼ်မီးႁႅင်းထၢတ်ႈ ဢၼ်ၵႆႉပၼ်ႇႁွပ်ႈ ၽၢႆႇၼွၵ်ႈ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ၊ မၼ်းၵေႃႈပဵၼ် ၽူႈတေႃႉသူင်ႇ ၾႆးၾႃႉ ၼႂ်းၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်ၵွၼ်ႈ။
ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇ - ပဵၼ်ၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ ပၢႆးၼပ်ႉသေ ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ။ ပေႃးဢဝ်ပဵၼ် ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇၼႆ မၼ်းမၢႆထိုင် လွင်ႈဢွၵ်ႇၽႅၼ်သၢင်ႈ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းတိုဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ တႃႇၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈလူဝ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢီႇတၼေႃးလ် - ပဵၼ်လဝ်ႈဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢီႇတၼေႃး ဢၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉလဝ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ပီႇယႃႇ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပဵၼ်ၼမ်ႉယႃႈယႃ လႄႈ ပဵၼ်ၼမ်ႉမၼ်း (တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း ၵႆႉဢဝ်လေႃးၵၼ်တင်း ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ)။
Filter: (n.) ၶိူင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူဝ်းၶွင်ၵမ်ႈၽွင်ႈ ပူၼ်ႉၵႂႃႇသေ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ပူၼ်ႉၵႂႃႇ ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းယႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတၢင်းတၢင်ႇဢၼ်။ (v.) လၢႆးလိူၵ်ႈဢဝ် ၶူဝ်းၶွင်မၢင်ဢၼ် ဢိင်ၼိူဝ် ၼမ်ႉၵတ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းယႂ်ႇ၊
Formate - ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇ ၵိူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ပိူင်ၾၢင် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်မီး ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ဢႅတ်ႉသတႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇသေ ပဵၼ်မႃး လူၺ်ႈ ဢဝ် ၸုမ်းဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ မၢင်ၸိူဝ်း မႃးတႅၼ်းတၢင် ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ၶွင် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမၼ်း လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တင်းၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၸွမ်းသၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။)
ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ - ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ ဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢၼ်ႇႁိၼ်၊ ၼမ်ႉမၼ်းမဵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵႅတ်ႉသ်သၽႃႇဝ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ဢၢၼ်ႇႁူဝ်လၢၼ်ႉပီႊ တီႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး၊ တူၼ်ႈမႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် တူဝ်သတ်း ဢၼ်လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။
ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ - ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ပွႆႇဢွၵ်ႇႁႅင်း လူၺ်ႈလွင်ႈထၢတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၼျူႇၶလီးယႃး ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ။ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ (ထၢၼ်ႇႁိၼ်၊ ၵႅတ်ႉသ်သၽႃႇဝ လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်း) ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ႁႅင်း လူၺ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇထၢတ်ႈ မိူဝ်ႈမႆႈ (ၵမ်ႈၼမ် တေႃႇထိုင် တီႈမႆႈ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
Fuel cell - ပဵၼ်ၶိူင်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ႁႅင်းထၢတ်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ႁႅင်းၾႆးၾႃႉ။ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်သေပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇသေ ၶူဝ်းၶွင်ၽၢႆႇလင် ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၢႆၼမ်ႉၵွႆး။
ပၢႆးလိၼ် - ပဵၼ်ၶေႃႈၼႄ ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ တူဝ်ၶိင်း လုမ်ႈၾႃႉ၊ ၶူဝ်းၶွင်မၼ်း၊ ပိုၼ်းမၼ်း လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၼိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇလိၼ် (Geologists) ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ဢုၼ်ႇမႆႈမႃး - လွင်ႈလူမ်းမႆႈ ၼႂ်းပဵဝ်လူမ်းလုမ်ႈၾႃႉ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃးလွႆးလွႆး ယွၼ်ႉၽွၼ်းယွၼ်ႈ ႁိူၼ်းမၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွၼ်းယွၼ်ႈမၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ၊
ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ - ပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်မဝ်သေပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ။ ယွၼ်ႉပဵၼ်ၵႅတ်ႉသ်လႄႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးသီ ဢမ်ႇမီးဢၢႆ လႄႈ မၼ်းၸၢင်ႈမႆႈႁၢဝ်ႈႁႅင်း။ မၼ်းပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၼမ်ႉမၼ်း ၼမ်ႉမၼ်း လႄႈ ထၢတ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တိတ်ႉသျူး ဢၼ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉ တင်းၼမ်။ မၼ်းပႃးဝႆႉ ပရူဝ်ႇထရူဝ်ႇၼိၼ်ႇ (ၼယူးၵရီးယႃး) လႄႈ ဢီႇလႅတ်ႇထရုၼ်ႇ ဢၼ်ပၼ်ႇႁွပ်ႈမၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈမႂ်ႇ (v. to innovate; adj. to innovate) လွင်ႈမူၼ်ႉမႄး ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ဢၼ်မီးဝႆႉ ပၢႆးဝူၼ်ႉ၊
Lye - ၸိုဝ်ႈၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ တႃႇၼမ်ႉယႃႈယႃ သူဝ်ႇတီႇယမ်ႇႁၢႆႇထရူဝ်ႇဢွၵ်ႉသၢႆႉ (NaOH) ။ ၼမ်ႉမၼ်းလႅင်ၼႆႉ ၵႆႉဢဝ် ၼမ်ႉမၼ်းၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ်ႉမၼ်းတူဝ်သတ်း လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်တၢင်ႇၸိူဝ်း မႃးလေႃးၵၼ်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ သပ်ႉပျႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပႆၢးသႆၢႈၶူဝ်းၶွင် - ပဵၼ်ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၵွင်ႉၵႆၢႇၼႂ်းၵေႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢႅတ်ႇထမ်ႇလႄႈ မေႃႇလီႇၵျူးၶွင်ၶူဝ်းၶွင် ဢိၵ်ႇတင်း ၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းတင်းမူတ်းၼႆယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၽႆၢႇၶူဝ်းၶွင်ၶဝ်ၼႆႉ တေၸၢင်ႈၶူင်ဢွၵ်ႇၶူဝ်းၶွင်မႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸႅၵ်ႇၽေၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ လွင်ႈထတ်းသၢင်တူၺ်း ၼမ်ႉၵတ်ႉၶူဝ်းၶွင်တင်းမူတ်း မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းၼႅၼ်ႈၼႃ၊
မေႃႇလီႇၵျူး - ပဵၼ်ၸုမ်း ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၾႆးၾႃႉ ဢၼ်တၢင်တူဝ် တၢင်းၼမ် ထၢတ်ႈလေႃး ဢၼ်ဢေႇသုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မေႃႇလီႇၵျူးၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းလႆႈ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ မဵဝ်းလဵဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢႅတ်ႇတမ်ႇ မဵဝ်းလႂ်မဵဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းလူမ်းၼၼ်ႉ ဢဝ် ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ သွင်ဢၼ် (O2) သေ ၼမ်ႉသမ်ႉ ဢဝ် ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ သွင်ဢၼ် လႄႈ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ၼိူင်ႈဢၼ် (H2O) ႁဵတ်းဝႆႉ။
ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် - ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် မိူၼ်ၼင်ႇ လူမ်း ၼမ်ႉ ၵူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ ပဵၼ်ထၢတ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း၊ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈထွင်ႇသႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်း ဢိၵ်ႇပႃး တၢင်းမႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် သႆၢလႅင်းလိူဝ်ႁႅင်းၼႆယဝ်ႉ။ တေႃႈၼင်ႇ တူၼ်ႈယိူဝ်ႈယႃႈ လႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၶဝ်ႈမႃး တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊဝႃႈ ပဵၼ် ပိူင်ၾၢင် လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။
Potent - ၶေႃႈၼႄ ဢၼ်မၢႆထိုင် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးႁႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်း ၼႃႇၼႃႇ (မိူၼ်ၼင်ႇ ၸိူဝ်ႉမႅင်း၊ ၵွင်ႉ၊ ယႃႈယႃ ဢမ်ႇၼၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ)။
Renewable - ပဵၼ်ၶေႃႈၼႄ ဢၼ်မၢႆထိုင် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၸၢင်ႈတႅၼ်းတၢင်လႆႈ ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်း (မိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉ၊ တူၼ်ႈမႆႉၶဵဝ်၊ သၢႆလႅတ်ႇ၊ လူမ်း)။ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းပိူင်ႈၵၼ်တင်း ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းမႂ်ႇလႆႈ ဢၼ်မီး လွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ လႄႈ ၸၢင်ႊလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းၶိုၼ်းလႆႈၼၼ်ႉ ပႃးၸဵမ် ၼမ်ႉမၼ်း (လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်းၸၢၵ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း) ဢမ်ႇၼၼ် ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢမ်ႇသူႈမီး လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ထၢတ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။