လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ formaldehyde ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇထၢတ်ႈ prebiotic ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ ဢၼ်ႁူႉၸၵ်းၵၼ်လီသုတ်း တွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၵိူဝ်ဝၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈၼႄဝႃႈ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ Cannizzaro ၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ထၢတ်ႈ toluose ၽၢႆႇတႂ်ႈ ငဝ်းလၢႆး ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် တင်းၼမ်လႄႈ ယွၼ်ႉၼၼ် လူဝ်ႇလႆႈ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ တႃႇလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ထၢတ်ႈ toluose ၽၢႆႇတႂ်ႈ ငဝ်းလၢႆး သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉ ၶွင် ၾူဝ်ႇမႄႇတီႇႁၢႆႉၼႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း ၵၢၼ်ထၢတ်ႈ (protometabolic system) လႄႈ ၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ ဢိတ်းဢွတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ယွၼ်ႉ လွင်ႈယႃႉၵဝ်း ၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၵိူဝ်ဝၢၼ် မီႇတီႇယမ်ႇ လႄႈ လွင်ႈဢၼ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၶႅၼ်ႇၼီႇၸႃႇရူဝ်ႇ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ တင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁဝ်းၶႃႈၵေႃႈ ၼႄဝႆႉ လွင်ႈၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ Lewis acid ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၶွင်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ toluose လူၺ်ႈ ပိူင်ထၢတ်ႈ ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ငူးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈဢၼ်ၼႄပၼ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈ ဢူဝ်ႇလီႇဝိၼ်ႇ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶွမ်ႇပိဝ်ႇထႃႇ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၶွင်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၾူဝ်ႇမႄႇတီႇႁၢႆႉၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းမႃး တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၾူဝ်ႇမႄႇတီႇႁၢႆႉ တႃႇပဵၼ်မႃး မီႇတႅၼ်ႇၼေႃး လႄႈ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် တႃႇပဵၼ်မႃး ၵလၢႆႇၵူဝ်ႇလႃႇတီႇႁၢႆႉ လူၺ်ႈလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၶႅၼ်ႇၼီႇၸႃႇရူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ် ႁဝ်းၶႃႈ ၸင်ႇလႆႈ တၢင်ႇၼေဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး ငူးၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆးတၢင်း ဢၼ်လူဝ်ႇ တႃႇတေ တႄႇႁဵတ်း ပိူင်ၵၢၼ် ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈ (formometabolic system) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈလဵၼ်ႈၸိူင်း - ဢႃႇတႃႇဢွမ်ႇရၢၼ်ႇ၊ ဢႅတ်ႉပႄႇလ်ၵွၼ်ႇၸႃႇလႅတ်ႉ၊ သီႇသႃႇမႅၼ်ႇၼႃႇ-သႄႇလ်ဝႅၼ်ႇ၊ မၢႆၶျႄးၵႄႇလႃႇ၊ ၸိင်ႇဝၢင်း၊
ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈထၢတ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ၾၢင် protometabolic ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း လွင်ႈပဵၼ်ငူး၊ ၸၢတ်ႈပၢၼ် (ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇၶဝ်ႈထိုင်)
ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း Explorer Club ၽူႈၸတ်းၵၢၼ် ႁူင်းၵၢၼ် ၼွၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ NASA ၵဝ်ႇ/ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ လူမ်းလႅင်ႉ ၸုမ်းၽူႈမႃးဢႅဝ်ႇလႄႇ ၽူႈသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ ၽူႈၶိုၼ်ႈလွႆ ဢၼ်ၸႂ်တူၵ်း ၽူႈႁူႉမေႃ ၼႃႇဝီႇ-ၸေႇတီႇ-ၾရီႇမႅၼ်ႇ-ပုတ်ႉထ ႁၢႆႇပရူဝ်ႇ ASL ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၵုၼ်တီႇဝူၼ်ႇ လႄႈ ပၢင်သဝ်း ဢႄးဝႃႇရႅတ်ႉ (မၼ်း/မၼ်း)