ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပၼ်ၶေႃႈၸီႉၼႄဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၶေႃႈႁၼ်ထိုင်တွၼ်ႈတႃႇတေသပ်းလႅင်း ပိူင်ၶွင်လွင်ႈပဵၼ်လူႉထၢတ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉတေလႆႈထတ်းတူၺ်းယူႇယဝ်ႉ။ တီႈၼႆႈၼႆႉ၊ ႁဝ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၸပ်းၽၢၵ်ႇ tandem mass spectrometry (MS/MS) တွၼ်ႈတႃႇတေၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ယွမ်းလူင်းၶွင်ယႃႈမဝ်းၵမ် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈတူၼ်ႈဢၼ်လ်ႂဢၼ်ၼၼ်ႉ တေႃႇထိုင်ႁူဝ်ၵူၼ်းလႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇၵၼ်ၸမ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်မၼ်းသေယဝ်ႉ၊ လႄႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၽၢင်ႁၢင်ႊ spectrometric တၢင်းၼမ်ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် spectra ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ ၼ်ႂးၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶွပ်ႇပိူင် တႃႇထတ်းသၢင် လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၶွင် သၽေႃးတြႃး လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ ဢၼ်လီသုတ်း (OD) လႄႈ လွင်ႈၶၢႆႉတီႈ ပဝ်ႉမၢႆ (MT) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပွတ်းတွၼ်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၶွင် metabolomics ၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းၵိုင်ႇလႅပ်ႈၵၼ်တၢင်း ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် OD ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းသၢၼ်ၶတ်းၵၼ်တၢင်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈပိူင်လူင်ၶွင် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် MT ၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ metabolomics ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႄႇတီႈ တၢင်းၼမ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်လဵၵ်ႉတေႃႇထိုင်ဢၼ်ယ်ႂႇၼၼ်ႉ၊ သၢႆငၢႆ jasmonate ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉဝႃႈပဵၼ် လွင်ႈတႅပ်းတတ်းပိူင်လူင်ၶွင် OD ၊ မိူဝ်ႈသၢႆငၢႆ ethylene ၼၼ်ႉပၼ်လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၶွင် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင် တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ ဢၼ်လႆႈမၢႆတွင်းဝႆႉလူၺ်ႈ ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉမေႃႇလီႇၵျူး MS/MS ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် ထၢတ်ႈ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်မီး လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ပိူင်လူင် တီႈတူၼ်ႈမႆႉ ႁႂ်ႈမေႃယူႇၸွမ်း သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၼၼ်ႉသေ ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈႁႄႉၵင်ႈ ၽူႈၶဵၼ် (1) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်လီဢၢမ်းၶွင် လွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼ်ႂးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တိုၼ်ႇသူၼ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉလိုၵ်ႉလိုၵ်ႉလမ်ႇလမ်ႇ ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းတၢင်းၼမ်ၶွင် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ecological ၶွင်မၼ်းလႄႈ လႆႈပဵၼ်မႃး သဵၼ်ႈမၢႆဢၼ်ယၢဝ်းၶွင် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ၊ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇ ecological ၶွင်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ-မူင်ႈမႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တူဝ်ထူပ်းၼၼ်ႉ ပၼ်ၶေႃႈၸီႉၼႄ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ (2)။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၶွင် လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ၊ ဢၼ်လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉထၢၼ်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၶွင်လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ(3) လႄႈ လႆႈထုၵ်ႇထတ်းသၢင်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေၶိုၼ်ႈယ်ႂႇပၼ် ပၼ်ႇၶွပ်ႈလွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ(4) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ပၢႆးၸၢင်ႊၼႆႉ ႁႄႉႁၢမ်ႈတေႃႇ ၵၢၼ်ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်း တီႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ ဢမ်ႇပႃး လွင်ႈထတ်းသၢင် ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ ၶွင် ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်း metabolomics ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈ ငိုၼ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေၼိူင်းၵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်လႆလူင်းၶွင် ၼႃႈလိၼ် metabolic ၼ်ႂးၵႄႈၸုမ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁႄႉတတ်းလွင်ႈယႂ်ႇသုင်လူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶွင်တူင်ႇဝူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇဢၼ်လိုၼ်းသုတ်းၼ်ႂးတူင်ႇဝူင်းၶွင် tandem mass spectrometry (MS/MS) metabolomics ၼၼ်ႉၸၢင်ႈၼႄပိူင်ၽၢင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးလႄႈ ၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶွင် လွင်ႈပွင်သၢင်ႈဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႈဢဝ်မႃးႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်းလွၵ်းလၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတေၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၼ်ႂးၵႄႈ လွင်ႈလေႃးၵၼ်ဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးတၢင်းႁူႉ ပၢႆးထၢတ်ႈ ဢွၼ်တၢင်း (5)။ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း ပၢႆးၸၢင်ႊဢၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈ ၼ်ႂးလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈလႄႈ လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပၼ်ၶွပ်ႇပိူင်ဢၼ်လူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈၶၢဝ်းယၢဝ်းၶွင် လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈတၢင်းၼမ် ဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉလူၺ်ႈ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် ecological လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၶွင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ထၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Shannon (6) လႆႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းတေႃႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းလိၵ်ႈပိုတ်ႇမၼ်း မိူဝ်ႈ ႑႙႔႘ ၼၼ်ႉသေ လႆႈတမ်းဝၢင်း ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ တႃႇပၢႆးၼပ်ႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉတေႃႇ ၼႃႈၵၢၼ် လၢႆလၢႆပၢႆး လိူဝ်သေ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ငဝ်ႈတိုၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢႆးၸႆႉႁေႇၼႆႉ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ႁႂ်ႈဢွင်ႇမၢၼ် တႃႇၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇ ဢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (7) ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးတႅမ်ႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈၶေႃႈမုၼ်းၼႆႉ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တင်းမူတ်း ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆး (8) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶွပ်ႇပိူင် သဵၼ်ႈမၢႆ ၶေႃႈမုၼ်း တၢင်းႁၼ်ထိုင် တီႈ metabolomics တႃႇတေ ၼႄပၼ် တၢင်းမေႃ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႂ်းၸၼ်ႉ တိတ်ႉသျူး ၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉ (9) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႆႈ ႁဝ်းၶႃႈ ဢဝ် MS/MS-based workflow မႃးႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၶွပ်ႇပိူင်သဵၼ်ႈမၢႆ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်း ဢၼ်မီး ၽၢင်ႁၢင်ႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼႂ်းငိုၼ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်ၼၼ်ႉသေ တႃႇတေ ၼိူင်းၵၼ် လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၶွင် သၽေႃးတြႃး ႁႄႉၵင်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ ၶွင် metabolome ဢၼ် တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၶဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶွပ်ႇပိူင်သၽေႃးတြႃးၶွင်လွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉပႃးတၢင်းသွင်ဢၼ်သေ ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈပဵၼ်သွင်မဵဝ်း- ၸိူဝ်းဢၼ်ၶတ်းၸ်ႂသပ်းလႅင်းလွင်ႈၽႄႈတိူၼ်းၶွင် ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈဢၼ်လီသုတ်း(OD) (10)၊ ပဝ်ႉမၢႆဢၼ်ၶၢႆႉတီႈ(MT) (11) ) လႄႈ ၽၢင်ႁၢင်ႊ(12) လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶူဝ်းၶွင်တၢင်ႇဢၼ်၊ လွင်ႈလႆႈၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ်လွင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇယ်ႂႇသုင်မႃးလႄႈ လွင်ႈၸုတုမ်ၶွင် ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ: တၢင်းႁၼ်ထိုင် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢႃႇႁႃႇရ (13)၊ လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ် တၢင်းၼမ်လွင်ႈယ်ႂႇသုင် (14 ) လႄႈ လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း လွင်ႈယ်ႂႇသုင်လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ (15) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ သွင်ၸုမ်ႇ သၽေႃးတြႃးၼႆႉ မီးဝႆႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် (4) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်သွင်ဢၼ်ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈတီႈထၢၼ်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈၼၼ်ႉ ႁူမ်ႇငမ်းလွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းလွင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇဢၼ်ပႃးဝႆႉလႄႈ လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် OD ဢၼ်ယုမ်ႇယၢမ်ဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လူင်းတိုၼ်းဝႆႉၼ်ႂးလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်ၵႃႈၶၼ်ယ်ႂႇၶွင်ၶဝ်မိူဝ်ႈလူဝ်ႇၼၼ်ႉၵူၺ်း၊ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇမိူဝ်ႈၶဝ်လႆႈထုၵ်ႇႁႄႉၵၢင်ႈမိူဝ်ႈတူဝ်သတ်းယိူဝ်ႈၶဝ်တိုၵ်းတေႃး၊ ၵွပ်ႈၼၼ် လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်လႆႈၶွင် မိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ၊ ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်လႆႈမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ (10)၊ တၢင်းႁၼ်ထိုင် MT ၼႆႉ တၢင်ႇၼႄဝႃႈ ဢမ်ႇမီး ၵႅၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၸွမ်းတၢင်း ၼႆသေတႃႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ ၼႆလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ “ပဝ်ႉမၢႆ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်” ဢၼ်တေ တိုၵ်းတေႃး တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးတေလၢတ်ႈထႅင်ႈလၢႆးၼိူင်ႈၸိုင် လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၵၼ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်းမႄး ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ဝၢႆးသေ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၶဝ် တိုၵ်းတေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈၸုတုမ် ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇလဵဝ် ဢၼ်မီး ၼႃႈၵၢၼ် ႁႄႉၵင်ႈ (OD) လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး တၢင်းၸီႉၼေ (MT) (11 ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းႁၼ်ထိုင် OD လႄႈ MT ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး တီႈၼႂ်း metabolite ၼၼ်ႉၵွၺ်းဢမ်ႇၵႃး ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး တေႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တူဝ်မီးၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃႊၶၼ် ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးလႆႈ လႄႈ ၽွၼ်းလီ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တူင်ႇဝူင်း တူဝ်မီးၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉ (16)။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶေႃႈထၢင်ႇထိူမ်တင်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇတေႃႇ ၼႃႈၵၢၼ် ႁႄႉၵင်ႈတေႃႇ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်တေၸၢင်ႊ ၵႃႊၶၼ်ယႂ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၵႃႊၶၼ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉသေတႃႉ ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင် OD လႄႈ MT ၼႆႉ မၼ်းယူႇတီႈ တၢင်းဝၢႆႇတၢင်း တေႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ OD theory ၼႆႉ လႆႈႁပ်ႉလွင်ႈၶဝ်ႈၸႂ် လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢၼ်ၼမ်သေပိူၼ်ႈ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈထတ်းသၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵၢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ၵမ်းသိုဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၵမ်းသိုဝ်ႈ ၶွင် တိတ်ႉသျူး ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၶွင် ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၼႂ်းႁိူၼ်းမၢၼ်ႇ လႄႈ ငဝ်းလၢႆးသၽႃႇဝ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႂ်းၸၼ်ႉ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ (17-19) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇမီး လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် လႄႈ ၶွပ်ႇပိူင် သဵၼ်ႈမၢႆ တႃႇထတ်းၸႅတ်ႈ ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ တေႃႇ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႂ်းတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ လႄႈ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တေႃႇ ၼႂ်းၵႄႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ သွင်ဢၼ် (ဢၼ်ပဵၼ် တၢင်းဝၢႆႇတၢင်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ) ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉတေလႆႈ ထတ်းတူၺ်းယူႇ။ တီႈၼႆႈ ႁဝ်းၶႃႈ ပၼ်လွင်ႈထတ်းသၢင်ၸိူင်ႉၼႆ။
ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈၶွင် ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈဢၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်းၶွင်ၶဝ် တီႈၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတၢင်းမူတ်းတႄႇၸဵမ်တူၼ်ႈဢၼ်လဵဝ်၊ ႁူဝ်ၵူၼ်းတေႃႇထိုင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်(20) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတၢင်းၼမ်ၼ်ႂးထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈသွၵ်ႈႁၼ်လႆႈတီႈ တၢင်းၼမ်ႁူဝ်ၵူၼ်း၊ မိူဝ်ႈလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ႁႅင်းၼၼ်ႉ ၵႆႉထိင်းသိမ်းဝႆႉတီႈထၢၼ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း(20) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်လူင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ၼႄပၼ် လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးလႆႈ တီႈယူႇ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ပိူင်လူင်မၼ်း တီႈယူႇ ၸိူဝ်းဢၼ် မီးလွင်ႈပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈပူၼ်ႉပႅၼ် ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် လူၺ်ႈ မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း လႄႈ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵႆႉပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (21) တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ Fraenkel (22) တႅမ်ႈဝႆႉ လိၵ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတၢင်းတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈမီးဝႆႉ ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉသေ၊ လွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇၵၼ်တၢင်းမူင်ႈမႅင်းတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ ႁႅင်းတဵၵ်းလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈယုမ်ႇယၢမ်ဝႆႉဝႃႈ မီးပိူင်ၽၢင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ၽွင်းယၢမ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ထၢတ်ႈ (23)။ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼ်ႂးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင် ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸၢင်ႈၼႄပၼ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်း လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ၵႆႉၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇလီ(24) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းတေမီးၽွၼ်းလီတွၼ်ႈတႃႇတေထိင်းသိမ်းလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီၵူႈၶၢဝ်းယၢမ်းသေတႃႉ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈၼၼ်ႉ ပၼ်ၽွၼ်းလီဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းၼ်ႂးလွင်ႈဢၼ်ပၼ်ႁ်ႂႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ႇပၼ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈလူင်းတိုၼ်းလၢင်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်တူဝ်ၶိင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း(19, 24) လႄႈ ငိူင်ႉဝႄႈလွင်ႈလူဝ်ႇလွင်ႈယူႇၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလူႉသုမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင် (25)။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ (26) လႄႈ ၸၢင်ႊၼေလႆႈ လွင်ႈလူဢၢၼ်ႇ ၵမ်းသိုဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ သၽႃႇဝ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တီႈၼႂ်း သၢႆငၢႆ jasmonic acid (JA) ဢၼ်တေ ထိင်းသိမ်းလႆႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႄ JA ဢၼ်သုင်လႄႈ ဢၼ်တႅမ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးၵႄႈ လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈ လွင်ႈၶေႉၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ(27) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး၊ သဵၼ်ႈတၢင်းလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇထၢတ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင် biosynthetic ၼၼ်ႉတေလႆႈၶၢမ်ႇလွင်ႈလူႉသုမ်းဝႆးဝႆးလႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၽွင်းယၢမ်းလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈၽႄႈတိူၼ်းထၢတ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၵပ်းၵႆႇၵၼ်ၸမ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (28) polymorphisms ၸိူဝ်းၼႆႉတေၸၢင်ႈၵေႃႇတၢင်ႈဝႆးဝႆးၸွမ်းလွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇၸူးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပိူင်ၽၢင်တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ(29)၊ ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင်တူင်ႇဝူင်းတူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၼႆႈ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ ဢၼ်ပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ တႅတ်ႈတႅတ်ႈတေႃးတေႃး။ (I) မူင်ႈမႅင်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းႁိုဝ် ၶိုၼ်းမႄးၵေႃႇသၢင်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ။ (Ii) ၶေႃႈမုၼ်းပိူင်လူင် ဢၼ်ပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၸၢင်ႊၼပ်ႉသွၼ်ႇလႆႈ တႃႇထတ်းတူၺ်း ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ၶွင် ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၵၢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်သင်လၢႆလၢႆ။ (Iii) ၸွင်ႇတေလႆႈၶိုၼ်းႁဵတ်းၶပ်ႉမၢႆ metabolome တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ ႁ်ႂႈပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇၽူႈၶဵၼ်ၼၼ်ႉႁိုဝ်၊ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈၼၼ်ၸိုင်၊ ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼႆႉ မၼ်းလဵၼ်ႈၼႃႈတီႈဢၼ်လ်ႂၼ်ႂးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶွင် metabolic ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉလႄႈ metabolites ဢၼ်လ်ႂ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉႁိုဝ်။ (Iv) ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဝႆႉလူၺ်ႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇၸူးၸၼ်ႉထၢၼ်ႈၶွင် တိတ်ႉသျူးဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆၸ်ႂတၢင်းမူတ်းၼၼ်ႉလႄႈ၊ ႁဝ်းထၢမ်ဝႃႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇဢၼ်ပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈလွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်းတၢင်းၼ်ႂး တေႃႇထိုင် လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်းၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ ၼႂ်းမႂ်ယႃႈမႃႉ ဢၼ်ပဵၼ် တူၼ်ႈပိူင်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း လႄႈ မီးၽွၼ်းလီ တေႃႇ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ သွင်တူဝ် ဢၼ်ပဵၼ် Lepidoptera Datura (Ms) ( ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႃႇ၊ ၵမ်ႈၼမ် ၵိၼ်) ၼိူဝ် Solanaceae ၶွင် letoraliton a “ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း”, ဢၼ်မီးတူၼ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈႁိူၼ်းၶွင် Solanaceae လႄႈ ၸဝ်ႈႁိူၼ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းၶွင် ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းလႄႈ ၸုမ်းၶိူဝ်းတၢင်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ။ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈထတ်းသၢင်တူၺ်း သၢႆလႅင်း MS/MS metabolomics သေ လႆႈထွၼ်ဢွၵ်ႇ ၶေႃႈမုၼ်း ၶေႃႈၼႄ သဵၼ်ႈမၢႆ တႃႇတေ တႅၵ်ႈၼိူင်း တီႇဢူဝ်ႇရီႇ OD လႄႈ MT ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ တႃႇၼႄ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ၶွင် ထၢတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်း။ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇၸူး ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၶွင် N. nasi လႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းယႃႈမဝ်းၵမ်ဢၼ်ၵပ်းၵႆႇၸမ်ၵၼ် တွၼ်ႈတႃႇတေထတ်းသၢင်ႈထႅင်ႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼ်ႂးၵႄႈ လွင်ႈပၼ်သၢႆငၢႆႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇလႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး OD ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼင်ႇႁိုဝ် တေၸၢင်ႈဢဝ်လႆႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈပလႅတ်ႉသတိတ်ႉ လႄႈ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ မႂ်မႆႉ ၶွင် ယႃႈမဝ်းၵမ် ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ထတ်းသၢင် လႄႈ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶူင်သၢင်ႈမႃး မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ တႃႇတေ ၵဵပ်းႁွမ် လႄႈ ၸႅၵ်ႇၽႄ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်မီး လွင်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ သုင် ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း MS/MS spectra ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ ( 9 ) ။ လွၵ်းလႆၢးဢၼ်ဢမ်ႇပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼႆႉ (ႁွင်ႉဝႃႈ MS/MS) ၸၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇထၢတ်ႈလေႃးၵၼ်သေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇလွင်ႈထတ်းသၢင်ၸၼ်ႉထၢတ်ႈလေႃးၵၼ်တင်းမူတ်း ဢၼ်လႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႆႉတီႈၼႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လၢႆမဵဝ်းသေ မီးထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇတေႃႇထိုင် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင် (တီႈၼႆႈ မွၵ်ႈ 500-1000-s/MS/MS)။ တီႈၼႆႈ ႁဝ်းၶႃႈ တေဝူၼ်ႉတေႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႂ်းၶွပ်ႇပိူင် လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်း လႄႈ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လႄႈ လွင်ႈမေႃမိုဝ်း ၶွင် metabolime ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် Shannon entropy ၶွင် လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ လွင်ႈၵမ်းၵမ်း လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်တၢႆ (8) ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉသေ ႁဝ်းၶႃႈ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၶေႃႈၼႄ ဢၼ်တေၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၶူၼ်းလေႃး ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်း (Hj indicator)၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆး ပလႅတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်ၵႆယၢၼ်ၵၼ် (RDPI) သေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈဢၼ် တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးၵၼ် ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်း (ႁၢင်ႈ 1A) (30) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶွပ်ႇပိူင်သဵၼ်ႈမၢႆၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈ ဢဝ် MS/MS spectrum ႁဵတ်းပဵၼ် ၶေႃႈမုၼ်းပိုၼ်ႉထၢၼ် လႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ လွင်ႈၼမ်လၢႆ ၶွင် MS/MS ႁႂ်ႈပဵၼ် ၽႅၼ်ႇလိၼ် လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ လွင်ႈၵမ်းၵမ်း ၽႄႈၸွတ်ႇ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း Shannon entropy တႃႇလၢမ်းၶၢတ်ႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ metabolome ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၶွင် metabolome ၼႆႉ လႆႈတႅၵ်ႈၸွမ်း လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၶွင် သၢႆလႅင်း MS/MS ဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လွင်ႈဢၼ် MS/MS ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၼမ်မႃး ဝၢႆးသေ လွင်ႈၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ သၢႆလႅင်း RDPI လႄႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈ δj index ၼမ်မႃး ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၼမ်လိူဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ Si index ဢၼ်သုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် Hj diversity index ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ တၢင်းၼမ် MS/MS ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ ၽွင်းမိူဝ်ႈ လွင်ႈဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ တင်းမူတ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူၺ်ႈလွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ Si index ၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႈၼႄလႆႈဝႃႈ MS/MS ဢၼ်လႂ် လႆႈထုၵ်ႇ တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉမၢင်ၸိူဝ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ၼႆသေ ပိၼ်ႈၾူၼ်ၵၼ်တင်း MS/MS ဢၼ်လႂ် ဢမ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပဵၼ် ၶေႃႈၼႄ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇၸႅၵ်ႇၽႄ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ MT လႄႈ OD ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
(A) ၶေႃႈၼႄသဵၼ်ႈမၢႆ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ (H1 တေႃႇထိုင် Hx) MS/MS ၶေႃႈမုၼ်း-လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး (RDPI)၊ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ (Hj index)၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ တီႈၸၼ်ႉ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း (δj) ၼႆႉ ၼေဝႆႉဝႃႈ ၽတ်ႉၽဵင်ႇမၼ်း တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၼမ်လိူဝ်မႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ယွမ်းလူင်း (Hj) ၼႆႉ ၼေဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇၽဵင်ႇ တေႃႇ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼႂ်းၽႅၼ်ႇလိၼ် ၽေႈတိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႃႊၶၼ် Si ၼႆႉ မၼ်းထတ်းတူၺ်းဝႃႈ ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈၼႆႉ မၼ်းတႅတ်ႈၼႅတ်ႈတေႃႇ ငဝ်းလၢႆးဢၼ်ပၼ်ဝႆႉ (တီႈၼႆႈၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ) ဢမ်ႇၼၼ် မၼ်းထိင်းသိမ်းဝႆႉ တီႈၸၼ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ (B) ႁၢင်ႈၽၢင်ပၢႆးဝူၼ်ႉ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ သၽေႃးတြႃးလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵႅၼ်သၽေႃးတြႃးၶေႃႈမုၼ်း။ တၢင်းႁၼ်ထိုင် OD ၼႆႉလၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈတိုၵ်းတေႃး တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ထၢတ်ႈၼၼ်ႉ တိူဝ်းမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ δj တိူဝ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ Hj ယွမ်းလူင်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၼႃႈတႃမၼ်း လႆႈၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ႁႂ်ႈယွမ်းလူင်း လွင်ႈဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ MT ၼႆႉလၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈတိုၵ်းတေႃး တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းၵႂႃႇတၢင်းမႃး တီႈၼႂ်း metabolime ၼၼ်ႉ တိူဝ်းမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ Hj တိူဝ်းမႃး ႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈၼႄ လွင်ႈဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်း လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်တိူဝ်းမႃး လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ Si ၽႄႈၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၶႃႈၵေႃႈ လႆႈတၢင်ႇၼႄ ပိူင်ဢၼ်ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးလႄးၵၼ်ဝႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် MT ဢၼ်လီသုတ်းၼၼ်ႉသေ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်မီး ၵႃႊၶၼ် ႁႄႉၵင်ႈ သုင်လိူဝ်ၼၼ်ႉ တေတိူဝ်းမႃး ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း (ၵႃႊၶၼ် Si သုင်) သေ တၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ (ၵႃႊၶၼ် Si ဢၼ်တႅမ်ႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႂ်ႉၶေႃႈမုၼ်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ဢၼ်ၼေဝႆႉၼၼ်ႉသေ ႁဝ်းၶႃႈ တေပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ OD တႃႇလၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ (i) လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း တိူဝ်းမႃး (Si index) တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း (δj index) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ index) ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ လွင်ႈၵမ်းၵမ်း ၶူၼ်းလေႃး ႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ တူဝ်ၶိင်း ဢၼ်မီး လႅပ်ႇတိၼ်ႇ ၼမ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၸၼ်ႉ ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉ တေလႆႈမုင်ႈမွင်း လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ Si ဢၼ်မီးၶပ်ႉမၢႆဝႆႉၼၼ်ႉသေ တီႈဢၼ် ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵႃႊၶၼ် Si ၶိုၼ်ႈမႃး ၸွမ်းၼင်ႇ ၵႃႊၶၼ် ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ (ႁၢင်ႈ 1B)။ ၸွမ်းသၢႆၼႆႉသေ ႁဝ်းၶႃႈ သပ်းလႅင်းၼႄ MT theory တႃႇလၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၸႂ်လမ်ၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ (i) လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတၢင်း ၼႂ်းထၢတ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ δj index ယွမ်းလူင်း လႄႈ (ii) လွင်ႈ Hj index ၶိုၼ်ႈမႃး ယွၼ်ႉ လွင်ႈဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၼႂ်းထၢတ်ႈ ၶိုၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈပဵၼ်ၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႊၼပ်ႉသွၼ်ႇလႆႈ လူၺ်ႈ Shannon entropy ဢၼ်ပဵၼ် ပိူင်ၾၢင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၶူၼ်းလေႃး ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်းၼၼ်ႉသေ တၢင်းႁၼ်ထိုင် MT ၼႆႉ တေလၢမ်းၶၢတ်ႈ လွင်ႈ Si ၽႄႈၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်သႂ်ႇၸႂ်ဝႃႈ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉ တႂ်ႈငဝ်းလၢႆး ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ ငဝ်းလၢႆးတၢင်ႇဢၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ငဝ်းလၢႆး ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ ၵႃႊၶၼ် ႁႄႉၵင်ႈၶဝ် ဢိင်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ၊ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈတၢင်ႇၼေ ပိူင်ၾၢင် ႁႄႉၵင်ႈ ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးၵၼ်ဝႆႉ။ ၼႂ်း δj လႄႈ Hj ၼႆႉ လႆႈၽေႈၸွမ်း သွင်ဢၼ် ၸွမ်း Si ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႃႊၶၼ် ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တၢင်ႇၸိူဝ်း တေတိူဝ်းမႃး ၵူႊၽၢႆႇၽၢႆႇ။ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ (ႁၢင်ႈ 1B)။
တွၼ်ႈတႃႇတေထတ်းတူၺ်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈဢၼ်ၶိုၼ်းမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ၼိူဝ်ၵႅၼ်ၶွင် ၶေႃႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉ၊ ႁဝ်းၶႃႈလဵင်ႉလူ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ (Ms) ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ (Sl) တူဝ်လဵင်ႉတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ ၼိူဝ်မႂ်မႆႉ Nepenthes pallens (ႁၢင်ႊ 2A) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း MS/MS သေ ထတ်းသၢင်တူၺ်းသေ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈႁၼ် MS/MS spectra ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢၼ်လိူဝ် 599 ဢၼ် (data file S1) ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၼမ်ႉယႃႈယႃ မီႇတႄႇၼေႃး ဢၼ်ဢဝ်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈ တိတ်ႉသျူးမႂ်မႆႉ ဢၼ်ၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉ ဝၢႆးသေ လဵင်ႉပၼ် မူင်ႈမႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း RDPI, Hj, လႄႈ δj indexes သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၼ်လႆႈ လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ၶေႃႈၼမ်းၶေႃႈမုၼ်း ၼႂ်းၾၢႆႇၶွတ်ႇၽွတ်ႈ MS/MS ၼၼ်ႉ ၼႄပၼ် ပိူင်ၾၢင် ဢၼ်လီၶဝ်ႈၸႂ် (ႁၢင်ႈ 2B)။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးတင်းမူတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇ ၽူႈၼႄၶေႃႈမုၼ်းၶဝ် မွၵ်ႇၼႄဝႆႉၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ မူင်ႈမႅင်းၶဝ် သိုပ်ႇၵိၼ်မႂ်မၼ်းလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ တင်းမူတ်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းမႃးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း - ဝၢႆးသေ တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၶဝ် ၵိၼ်ယဝ်ႉ 72 ၸူဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉ RDPI ၵေႃႈ တိူဝ်းမႃး တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈလူႉသုမ်းၼၼ်ႉၸိုင် Hj ၼႆႉ လႆႈလူတ်းယွမ်းလူင်းမႃး တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၶွင် metabolic profile ၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်ႈမႃး ဢၼ်လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉ လူၺ်ႈ δj index ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်ႁၼ်ၸႅင်ႈလီၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ OD theory ၼၼ်ႉသေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ပိူင်လူင် MT theory ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ဢမ်ႇၸီႉၼႄတၢင်း (ဢမ်ႇမီးတၢင်း) ၼႂ်းထၢတ်ႈ metabolite ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း (ႁၢင်ႊ 1B) ၼႆယဝ်ႉ။ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶေႃႈၼမ်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်းသူပ်း (OS) လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈၵိၼ် ၶွင် တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ သွင်တူဝ်ၼႆႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်သေတႃႉ လွင်ႈၵိၼ်ၵမ်းသိုဝ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် တီႈတၢင်း Hj လႄႈ δj ၽွင်းၶၢဝ်း 24 ၸူဝ်ႈမူင်း လႄႈ 72 ၸူဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈ 72 ၸူဝ်ႈမူင်း RDPI ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈၵိၼ် Ms ၼၼ်ႉၸိုင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈၵိၼ် Sl ၼၼ်ႉ တင်းမူတ်း ၼမ်လိူဝ်မႃးယဝ်ႉ။
(A) လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း - မူၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ (S1) ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ (Ms) ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ လႆႈလဵင်ႉပၼ် မႂ်မႆႉဢၼ်ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵိူဝ် တီႈတူၼ်ႈမႆႉ pitcher ၼၼ်ႉသေ တွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းမိူၼ်ၼၼ်ႉ OS ၶွင် Ms (W + OSMs) ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ ၸတ်းၵၢၼ် လွင်ႈၸဵပ်းတီႈမႂ်မႆႉ ဢၼ်မီးပိူင်တၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ S1 (W + OSSl) လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ်ႉ (W + W) ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ဢၼ်ၵုမ်းထိင်း (C) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႂ်ဢၼ်ဢမ်ႇလူႉလႅဝ်။ (B) လွင်ႈၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး (RDPI တႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ်တင်း ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၵုမ်းထိင်း)၊ တူဝ်လၢဝ်ၼႆႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈလဵင်ႉတူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၵမ်းသိုဝ်ႈ လႄႈ ၸုမ်းၵုမ်းထိင်း (t-test လုၵ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်မီး t-test ၵူႈၵၼ်၊ *P<0.05 လႄႈ ***P<0.001)။ ns ဢမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈ။ (C) ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်း ၶွင်ပိူင်လူင် (ထူင်သီၶဵဝ်၊ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ၊ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ၵိူဝ်ဝၢၼ်၊ ၾၢႆႇၶေႃႈမုၼ်း S2) လႄႈ သၢႆလႅင်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၶွင်ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ (ထူင်သီလႅင် 443 MS/MS; ၾၢႆႇၶေႃႈမုၼ်း S1) ဝၢႆးသေ ယူတ်းယႃ လွင်ႈၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းမိူၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သီဢၼ်မၢႆထိုင် ၵႄႈၵၢင် လွင်ႈယုမ်ႇယမ် 95% ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်လၢဝ်ၼႆႉ မၼ်းၼေပၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈယူတ်းယႃ လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း [လွင်ႈထတ်းသၢင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် သီႇၸဵင်ႇ (ANOVA) ၸွမ်းမႃး လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ဢၼ်သိုဝ်ႈယူဝ်း (HSD) ၶွင် Tukey တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ၊ *P<0.05, **P<0.01 လႄႈ *** P <0.001] ၼႆယဝ်ႉ။ (D) လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၶွင် ၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်ၽႄႈၸွတ်ႇ လႄႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၶွင် metabolite profiles (တူဝ်ယၢင်ႇ ဢၼ်ၶိုၼ်းႁဵတ်းၶိုၼ်း လူၺ်ႈ လၢႆးယူတ်းယႃ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်)။
တွၼ်ႈတႃႇတေၶူၼ်ႉႁႃတူၺ်းဝႃႈ လွင်ႈမႄးႁဵတ်းၶိုၼ်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ တီႈထၢၼ်ႈ metabolome ၼၼ်ႉ ၸွင်ႇမၼ်းၼႄပၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တီႈထၢၼ်ႈ metabolites ဢၼ်လႂ်ဢၼ်ၼၼ်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ၊ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ႁဝ်းၶႃႈလႆႈဢဝ်ၸ်ႂသ်ႂႇၼိူဝ် metabolites ဢၼ်လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း တီႈမႂ်မႆႉ Nepenthes pallens ဢၼ်မီးလၵ်းထၢၼ် လွင်ႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇလိၵ်ႉဢႃႇမၢႆႉၼႆႉ ပဵၼ် ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇသိၼ်ႇၼႃႇမႃႇမၢႆႉ-ပႃႇလီႇမိၼ်ႇ ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မူင်ႈမႅင်းၶဝ် ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉသေ လႆႈႁူႉဝႃႈ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် မူင်ႈမႅင်း ယွမ်းလူင်း (32) ၼႆယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ် MS/MS ဢၼ်ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉသေ ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ ၶွပ်ႇလႅၼ်ႊ ဢၼ်ၶဝ် ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ (ႁၢင်ႈ S1)။ ဢမ်ႇလီဢၢမ်း၊ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ phenol ဢၼ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈပႃးၵမ်းသိုဝ်ႈၼ်ႂးလွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈတေႃႇ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ chlorogenic acid (CGA) လႄႈ rutin ၸိူဝ်းၼႆႉ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈထုၵ်ႇၵုမ်းထိင်းလူင်းဝႆးသေ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းတူၺ်းၼႆ တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၶဝ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ phenol amides မီးႁႅင်းၼႃႇ။ လွင်ႈၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈၶွင် phenolamides ၼၼ်ႉၸမ်ၸမ်မိူၼ်ၵၼ်သေယဝ်ႉ၊ ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း de novo ၶွင် phenolamides ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼႆႉ တေလႆႈႁၼ် မိူဝ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ သဵၼ်ႈတၢင်း 17-ႁၢႆႇထရူဝ်ႇၵျီႇၵျႃႇရႅၼ်ႇၼိၼ်ႇ ၼူဝ်ႇၼႅၼ်ႇတီႇဢူဝ်ႇလ် တီႇတႃႇပႅၼ်ႇ ၵလၢႆႇၵူဝ်ႇသၢႆႉ (17-HGL-DTGs) ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဢႅတ်ႉသိၵ်ႉၵလၢႆႇ တီႇတႃႇပႅၼ်ႇ တင်းၼမ် ဢၼ်မီး ၼႃႈၵၢၼ် ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ တႃႇသၢၼ်ၶတ်း တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ (33) ၼၼ်ႉသေ ၼႂ်းၼၼ်ႉ Ms Feeding လႆႈၼႄ ၼႃႈတႃ Sl ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢမ်ႇလီဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၵမ်းသိုဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼႂ်းလွင်ႈၵိၼ်မႂ်မႆႉလႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ ႁွႆးၸဵပ်းလႄႈ တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈၼၼ်ႉ ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတႃႇတေ ယႃႉပႅတ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႂ်းမႂ်မႆႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈႁဵတ်းမိူၼ် လွင်ႈလဵင်ႉလူ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ Ms လႄႈ Sl လူၺ်ႈ ဢဝ် OS (OSM လႄႈ OSS1) ဢၼ်ၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉ မႂ်ႇမႂ်ႇၼၼ်ႉ မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵမ်းလဵဝ် တီႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇ W ဢၼ်ပဵၼ် တီႈယူႇ မႂ်မႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆးယူတ်းယႃ W + OS ၼႆသေ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၸုင်ၸၼ် ပဵၼ်ပိူင်လၵ်းၸဵင် လူၺ်ႈ ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်တႅတ်ႈတေႃး ဢၼ်တေတႄႇ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ လူၺ်ႈဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၼႂ်းတၢင်းၼမ် ဢမ်ႇၼၼ် တၢင်းၼမ် လွင်ႈလူႉသုမ်း တိတ်ႉသျူး (ႁၢင်ႈ 2A) (34) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း MS/MS သေ ထတ်းသၢင် လႄႈ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွတ်ႇၼမ်ႉမၼ်းသေ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈႁၼ် သၢႆလႅင်း MS/MS 443 ဢၼ် (data file S1) ဢၼ်သွၼ်ႉၵၼ်ဝႆႉ တင်း သၢႆလႅင်း ဢၼ်လႆႈ ၸုတုမ်ၵၼ်ဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈလဵင်ႉလူ ၵမ်းသိုဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈထတ်းသၢင် ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်း ၶေႃႈမုၼ်း MS/MS ၼႆႉ ၼႄဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်းႁဵတ်း ပရူဝ်ႇၵရႅမ်ႇ ၶွင် metabolomes ဢၼ်ပဵၼ် ၶိုၵ်ႉတွၼ်း တီႈမႂ်မႆႉ လူၺ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းမိူၼ် တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈၸုင်ၸၼ် ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း OS (ႁၢင်ႊ 2C) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈတေႉမၼ်း ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း လၢႆးယူတ်းယႃ OSS1 ၼႆၸိုင် OSM ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း metabolome ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး မိူဝ်ႈ 4 ၸူဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းမီးၵႃႈၶၼ်တႃႇတေမၢႆတွင်းဝႃႈ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၵမ်းသိုဝ်ႈၼႆၸိုင် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် metabolic ဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼႂ်း ဢွင်ႈတီႈဢၼ်မီးသွင်ၽၢႆႇၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း Hj လႄႈ δj ႁႂ်ႈပဵၼ် ၵူဝ်ႇဢေႃးတီႉၼဵၵ်ႉ လႄႈ လွင်ႈၸီႉၼႄတၢင်းၶွင် လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း metabolome ဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇတေႃႇ လွင်ႈယူတ်းယႃ တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းမႃးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း (ႁၢင်ႊ 2D)။ မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၼမ်ႉၼၵ်း ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ၊ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ လႄႈ ၵိူဝ်ဝၢၼ် (data file S2) တႃႇထတ်းသၢင်တူၺ်းဝႃႈ လွင်ႈဢၼ် ယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ metabolome ၼႆႉ ၸွင်ႇမၼ်းပဵၼ်ယွၼ်ႉ လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈ လွင်ႈထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ သုၼ်ၵၢင် ဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇပၼ် တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းမိူၼ်ၼၼ်ႉႁိုဝ် ( ႁၢင်ႈ S2) ၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇတေသပ်းလႅင်းၼႄလႆႈ ပိူင်ၾၢင်ဢၼ်ၼႆႉ ႁႂ်ႈလီလိူဝ်ၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈပႂ်ႉတူၺ်း လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် လွင်ႈႁွမ်ႁွမ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လႆႈဢုပ်ႇၵၼ်မႃး မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း phenolamide လႄႈ 17-HGL-DTG ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ် OS-specific ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ပိူင်ဢၼ်ၶိုၼ်းၶပ်ႉၶိုင်ၶိုၼ်းဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၼ်ႂးလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ထၢတ်ႈ phenolamide (ႁၢင်ႊ S3) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇလိၵ်ႉ ဢႃႇမၢႆႉ ဢၼ်ပႃး ၶူဝ်ႇမႃႇရိၼ်ႇ လႄႈ ၶႃႇၾီႇဢူဝ်ႇလ် ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ OSS1 ၸုင်ၸၼ်ဝႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈ OSMs ၶဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၸုင်ၸၼ် ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၶွင် ၶူၼ်းလေႃး ferulyl ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ သဵၼ်ႈတၢင်း 17-HGL-DTG ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ OS ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် လူၺ်ႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ မႃႇလူဝ်ႇၼိၼ်ႇ လႄႈ မႃႇလူဝ်ႇၼီႇ ဢၼ်မီး ၽၢႆႇတႂ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် (ႁၢင်ႈ S3)။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း လွင်ႈပလႅတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ OS ၼၼ်ႉ လူၺ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶေႃႈမုၼ်း microarray ဢၼ်ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူၼ် လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း OSMs တႃႇယူတ်းယႃ မႂ်မႆႉ rosette တီႈတူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း မၼ်းသွၼ်ႉၵၼ်တင်း လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း metabolomics ၼႆႉ (35)။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း လွင်ႈၶိုၼ်းၶွတ်ႇၽွတ်ႈၶိုၼ်း metabolome ဢၼ်ပဵၼ် metabolic plasticity ၼႆႉ မၼ်းတိူဝ်းလိူဝ်မႃးၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉၸိုင် ႁဝ်းၶႃႈလႆႈႁၼ် လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ဢၼ်တႅၵ်ႇၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ တီႈၼႂ်းမႂ်မႆႉ ဢၼ် Ms ၸုင်ၸၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ် transcriptome inducibility (RDPI) လႄႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း (δj) မီးတီႈ 1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶွင် လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၵၢၼ်တႅမ်ႈလိၵ်ႈ (ႁၢင်ႈ S4)။ ၸုမ်းၸႆႉႁေႇ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ (မိူၼ်ၼင်ႇ P450, glycosyltransferase လႄႈ BAHD acyltransferase) ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ ဢၼ်ၸုတုမ် ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ယူင်ႉၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ႈ မႃးၸွမ်း ပိူင်သၢင်ႇ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်လႆႈလၢတ်ႈမႃး မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉသေ လႆႈထတ်းသၢင်တူၺ်း သဵၼ်ႈတၢင်း ၽိၼ်ႇၼီႇလႃႇၼိၼ်ႇ။ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈၼၼ်ႉ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ပီႇၸႃႉဢၼ်ပဵၼ်ၵႅၼ်ၼ်ႂးလွင်ႈထၢတ်ႈပွင်းၶွင် phenolamide ၼၼ်ႉပဵၼ် OS-induced ႁႅင်းၼ်ႂးတူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ မိူဝ်ႈတႅၵ်ႈၵၼ်တၢင်းတူၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇၸၼ်ၸ်ႂၼၼ်ႉသေလႄႈ မီးလွင်ႈၸမ်ၵၼ်ၼ်ႂးပိူင်လွင်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၶွင်ၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ MYB8 လႄႈ ပီႇၸႃႉဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ PAL1, PAL2, C4H လႄႈ 4CL ဢၼ်မီးတီႈၽၢႆႇၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ ၼႄလွင်ႈတႄႇႁဵတ်းလွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Acyltransferases ဢၼ်လဵၼ်ႈပဵၼ် တွၼ်ႈၵၢၼ် တီႈၼႂ်း လွင်ႈၸုတုမ် ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း ၶွင် phenolamide မိူၼ်ၼင်ႇ AT1, DH29 လႄႈ CV86 ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼေဝႆႉ ပိူင်ၽၢင် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းလႆႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်း (ႁၢင်ႊ S4) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်ပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉၼႄဝႃႈ လွင်ႈတႄႇတၢင်ႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႉၶွင် လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင် transcriptome လႄႈ လွင်ႈတိူဝ်းတွၼ်းဝႆးလိုၼ်းၶွင် လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင် metabolomics ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်ၵူပ်ႉၵၼ်ဝႆႉ၊ ဢၼ်တေၸၢင်ႈပဵၼ်ၵွပ်ႈ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈလွင်ႈၵုမ်းထိင်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်တႄႇတၢင်ႈလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇဢၼ်ႁႄႉၵၢင်ႈဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈၶိုၼ်း လွင်ႈပၼ်သၢႆငၢႆ ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ထၢပ်ႈဢၼ်ၵုမ်းထိင်း ဢၼ်ဢဝ်ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၶွင်တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေၶိုၼ်းႁဵတ်းၶပ်ႉမၢႆ ပၢႆးလႅင်ႊတူဝ်ၶိင်းၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ႁဵတ်းတူဝ်ယၢင်ႇ တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ တႅၵ်ႈတူၺ်း လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ ၶွင် မဵဝ်းသႅၼ်း ႁေႃႇမူင်း တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉသေ လႆႈႁၼ် လွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်း ၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႂ်းၵႄႈၶဝ် [Pearson correlation coefficient (PCC)> 0.4] (ႁၢင်ႈ 3A) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈလွင်ႈမုင်ႈမွင်းဝႆႉၼၼ်ႉ၊ ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵၼ်တၢင်း လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်မီးသၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉ ၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်ၼ်ႂး ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉလွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈ(Si index) ၼၼ်ႉလႆႈထုၵ်ႇႁဵတ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်ဝႆႉၸူး ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉဢၼ်ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇတေၼႄပၼ် ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ လွင်ႈယူတ်းယႃဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႃႈတီႈပိူင်လူင် သွင်တီႈ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၶွင် တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ လႆႈၸၼ်ဝႆႉ - ဢၼ်ၼိူင်ႈ ပဵၼ် တီႈၼႂ်း ၸုမ်း JA ဢၼ် JA (ပိူင်ၾၢင် ဢၼ်တူင်ႉၼိုင် ၽၢႆႇပၢႆးၸႂ် မၼ်း JA-Ile) လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ JA တၢင်ႇၸိူဝ်း ၼႄပၼ် ၶေႃႈမုၼ်း Si ဢၼ်သုင်သုတ်း၊ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်ဢီႇတီႇလီႇၼိၼ်ႇ (ET) ။ Gibberellin ၼႄလွင်ႈတိူဝ်းလိူဝ်မႃးပၢၼ်ၵၢင်ၼ်ႂးလွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင်တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၼၼ်ႉၵူၺ်း၊ မိူဝ်ႈႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ cytokinin ၊ auxin လႄႈ abscisic acid ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးဢၼ်တႅမ်ႇတွၼ်ႈတႃႇတူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း W + W ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၼႆၸိုင် လွင်ႈဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵႃႈၶၼ်သုင်သုတ်း ၶွင် JA derivatives ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃး လူၺ်ႈ OS application (W + OS) ၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၸၢင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ၶေႃႈၼႄ ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ ၶွင် JAs ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇထၢင်ႇသေ OSM လႄႈ OSS1 ဢၼ်မီး ၶေႃႈၼမ်း elicitor ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ JA လႄႈ JA-Ile ၵွၼ်ႈၵၼ် မိူၼ်ၵၼ်။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း OSS1 ၼႆၸိုင် OSM ၼႆႉ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇ OSMs ၶဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး တႅတ်ႈၼႅတ်ႈလႄႈ ႁႅင်းႁႅင်းသေ OSS1 သမ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၶွင် ႁွႆးၸဵပ်း တီႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ၼၼ်ႉ ယႂ်ႇမႃး (ႁၢင်ႈ 3B)။
(A) လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ဢၼ်ၼႄဢွၵ်ႇၸွမ်းၵၼ် ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ PCC ၶွင် လွင်ႈႁဵတ်းမိူၼ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် လွင်ႈၸုတုမ် ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼူၵ်ႉၼႆႉ တၢင်တူဝ် ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉဢၼ်လဵဝ်သေ တၢင်းယႂ်ႇၼူၵ်ႉၼၼ်ႉ တၢင်တူဝ် Si index ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉ ၼ်ႂးၵႄႈလွင်ႈယူတ်းယႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (ၶ) လွင်ႈဢၼ် JA, JA-Ile လႄႈ ET ၵွၼ်ႈၵွၼ်ႈ ၼႂ်းမႂ်မႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လၢႆးယူတ်းယႃ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်ၼႄဝႆႉ လူၺ်ႈသီ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ဢႅပ်ႇၵိတ်ႉ၊ သီၶဵဝ်၊W + OSSl၊ သီၶဵဝ်၊W + W၊ သီၶဵဝ်, C (ၵုမ်းထိင်း) ။ တူဝ်လၢဝ်ၼႆႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈယူတ်းယႃ လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း (ANOVA သွင်ၽၢႆႇ ဢၼ်ၸွမ်းမႃး လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း လၢႆလၢႆပွၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် Tukey HSD post hoc ၼၼ်ႉ၊ *** P <0.001)။ လွင်ႈထတ်းသၢင် ၶေႃႈမုၼ်း (C)697 MS/MS (ၶေႃႈမုၼ်း S1) ၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ JA လႄႈ လွင်ႈႁပ်ႉႁူႉ ဢၼ်လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ (irAOC လႄႈ irCOI1) လႄႈ (D)585 MS/MS (ၶေႃႈမုၼ်း S1) ၼႂ်း ETR1 ဢၼ်မီး သၢႆငၢႆ ET ဢၼ်လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ၽႅၼ်ၵၢၼ် ၵုမ်းထိင်း တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းမိူၼ် သွင်ဢၼ် လႄႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ် emp ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး။ တူဝ်လၢဝ်ၼႆႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လၢႆးယူတ်းယႃ W+OS လႄႈ လၢႆးၵုမ်းထိင်း ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈလူႉသုမ်း (ANOVA သွင်ၽၢႆႇ ဢၼ်ၸွမ်းမႃး လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း လၢႆလၢႆဢၼ် ဝၢႆးလင် Tukey HSD ၊ *P<0.05, **P<0.01 လႄႈ ***P<0.001)။ (E) ႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ၽႄႈၸွတ်ႇ ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်း ဢၼ်ၽႄႈၸွတ်ႇ တေႃႇ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း။ သီၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တၢင်တူဝ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်၊ ႁၢင်ႈၽၢင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တၢင်တူဝ် လၢႆးယူတ်းယႃ ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ သၢမ်ၸဵင်ႇ၊W + OSS1၊ သီႇၸဵင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် W + OSM ၊ ဝူင်း C
ထႅင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ႁဝ်းၸ်ႂႉတိုဝ်းၸိူဝ်ႉဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸွမ်းလူၺ်ႈပီႇၸႃႉၶွင် Nepenthes ဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇဝႆႉ(irCOI1 လႄႈ sETR1) တီႈၼ်ႂးၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင် JA လႄႈ ET biosynthesis (irAOC လႄႈ irACO) လႄႈ လွင်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇ(irCOI1 လႄႈ sETR1) တွၼ်ႈတႃႇတေထတ်းသၢင်ႈတူၺ်း လွင်ႈထၢတ်ႈပဵၼ်လူႉၶွင် ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉသွင်ဢၼ်ၼႆႉ ၼိူဝ်လွင်ႈၶိုၼ်းႁဵတ်းပရူဝ်ႇၵရႅမ်ႇၶွင် တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ဢၼ်ယၢမ်ႈႁဵတ်းမႃးၼၼ်ႉသေ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈ လွင်ႈဢၼ် တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ-OS ၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်း တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၶူဝ်းၶွင် (EV) (ႁၢင်ႈ 3, C တေႃႇထိုင် D) လႄႈ လွင်ႈဢၼ် Hj index ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ OSM ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းမူတ်းသေ δj index သမ်ႉ ၶိုၼ်ႈမႃး။ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၼႆႉ မၼ်းႁၼ်ၸႅင်ႈလိူဝ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ် OSS1 ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈၽၢင်သွင်ထႅဝ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း Hj လႄႈ δj ပဵၼ် ၵူဝ်ႇဢေႃးတီႉၼဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈဢမ်ႇမီးပၵ်းပိူင် ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ (ႁၢင်ႈ 3E) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်ႁၼ်ၸႅင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈတႄႉပဵၼ်ဝႃႈ တီႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီး JA signal ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ metabolome လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈတူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇယႃႉပႅတ်ႈၸမ်တဵမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉ(ႁၢင်ႊ 3C) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်ၸိုင်၊ လွင်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇ ET ဢၼ်ဢမ်ႇမီးသဵင် တီႈတူၼ်ႈ sETR1 ၼၼ်ႉ၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉတၢင်းမူတ်းၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၼၼ်ႉ ဢေႇလိူဝ်သေ လွင်ႈပၼ်သၢႆငၢႆ JA ၼၼ်ႉသေတႃႉ၊ မၼ်းယွမ်းလူင်းလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၼ်ႂး Hj လႄႈ δj indices ၼ်ႂးၵႄႈ OSM လႄႈ OSS1 excitations (ႁၢင်ႊ 3D လႄႈ ႁၢင်ႊ S5) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ။ ဢၼ်ၼႆႉၼႄဝႃႈ လိူဝ်သေ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၢႆငၢႆ JA ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၢႆငၢႆ ET ၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁဵတ်းပဵၼ်လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးဢၼ်လီၶွင် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶွင် လွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶွင် တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၵိုင်ႇလႅပ်ႈၵၼ်တၢင်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ၊ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးလွင်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး metabolome တၢင်းမူတ်းၼ်ႂးတူၼ်ႈ sETR1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈၽၢႆႇၼိူင်ႈ၊ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တၢင်းတူၼ်ႈ sETR1 ၼႆၸိုင်၊ တူၼ်ႈ irACO ၼႆႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းမူတ်းၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႄဝႆႉလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၶွင် Hj လႄႈ δj ဢၼ်မီးၼ်ႂးၵႄႈ လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ OSM လႄႈ OSS1 (ႁၢင်ႊ S5) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇတေႁူႉလႆႈ ထၢတ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၶွင်တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈ တႃႇတေ မူၼ်ႉမႄး လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶဝ် လူၺ်ႈ သၢႆငၢႆ ET ၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆး MS/MS ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွၵ်းလၢႆး သွင်ၸုမ်းသေ ၶိုၼ်းထတ်းသၢင်တူၺ်း ၸုမ်းၶူၼ်းလေႃး ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ပွတ်းတွၼ်ႈ MS/MS [ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ် ၸုတ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ (NDP)] လႄႈ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈလူႉသုမ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၵၢင် (NL) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈမုၼ်း MS/MS ဢၼ်လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး လူၺ်ႈလွင်ႈထတ်းသၢင်ၶွင် သဵၼ်ႈသၢႆ ET ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ 585 MS/MS (ၶေႃႈမုၼ်း S1)၊ ဢၼ်လႆႈၵႄႈလိတ်ႈလူၺ်ႈ လွင်ႈဢဝ်ၶဝ် မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ပဵၼ် MS/MS modules (M) ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင် ၸဵတ်းဢၼ် (ႁၢင်ႈ 4A) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းမဵဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ မၼ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈဝႆႉ တင်း ထၢတ်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်မီး ၽၢင်ႁၢင်ႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ M1, M2, M3, M4 လႄႈ M7 ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးထၢတ်ႈ ၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇ လၢႆလၢႆဢၼ် (M1)၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ (Si index) ၶွင် ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်လဵဝ် ၼႂ်းမိုဝ်းထိုဝ် ၵူႊဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇသေ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ Si မၼ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ် လူၺ်ႈ လွင်ႈႁူႉႁၼ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၵႅပ်ႈမၼ်း MS/MS spectra ဢၼ်ၼႄပၼ် လွင်ႈၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်သုင်ၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ ၵႃႈၶၼ် Si ဢၼ်သုင်သေ သဵၼ်ႈမၢႆ kurtosis ၼၼ်ႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ ၶူၼ်ၼူမ်း တီႈၸဵင်ႇႁၢင်ႊၽၢႆႇၶႂႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ ၶူဝ်ႇလူဝ်ႇၼီႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၼၵ်း ဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ လႆႈႁၼ်တီႈ M1 သေ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇဢမိတ်ႉ ၼႄဝႆႉ တွၼ်ႈ Si ဢၼ်သုင်သုတ်း (ႁၢင်ႈ 4B) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်လႆႈလၢတ်ႈမႃး 17-HGL-DTG ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၼႂ်း M7 ၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉ ၶေႃႈမုၼ်း Si ဢၼ်ပဵင်းပေႃးၼၼ်ႉသေ ၼႄပၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်းၵႄႈ OS သွင်မဵဝ်းၼၼ်ႉ မီးပဵင်းပေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းတူၺ်းၼႆ ထၢတ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ ရူဝ်ႇတိၼ်ႇ၊ CGA လႄႈ ၵိူဝ်ဝၢၼ် acyl ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းၵႄႈ ၶေႃႈမုၼ်း Si ဢၼ်ဢေႇသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေၶူၼ်ႉႁႃလႆႈ လွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉ ၽၢႆႇၵေႃႇသၢင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ Si ၼႂ်းၵႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ မေႃႇလီႇၵျူး တႃႇ မဵဝ်းလႂ်မဵဝ်းၼၼ်ႉ (ႁၢင်ႈ 4B)။ ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ OD (ႁုပ်ႈၼေဝႆႉ တီႈႁၢင်ႊ ႑B) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၵေႃႇသၢင်ႈ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဝၢႆးသေ ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊ တၢင်းလဵဝ် တီႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်မီး ၵႃႊၶၼ် ႁႄႉၵင်ႈ သုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း တေလႆႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶဝ် တိူဝ်းမႃး (သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ လွင်ႈၽေႈတိူၼ်း ၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ) လၢႆးလၢမ်းၶၢတ်ႈ MT ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇ ဢၼ်ၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉ ၼႂ်း M1 ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ (32)။ မိူဝ်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း ၵႃႈၶၼ် Si ၼႂ်းထၢတ်ႈ M1 ၼႂ်းၵႄႈ မႂ်မႆႉ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ ၸုင်ၸၼ် လႄႈ မႂ်မႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵုမ်းထိင်း EV မိူဝ်ႈ 24 ၸူဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၶွင်ထၢတ်ႈထၢတ်ႈ တင်းၼမ် ဝၢႆးသေ မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ (ႁၢင်ႈ 4C) ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၼႂ်းၵႃႊၶၼ် Si ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်တီႈ ၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇလႃႇမၢႆႉ ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈၼၼ်ႉၵွၺ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ် လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၵႃႊၶၼ် Si တီႈၼႂ်း ၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇလ် တၢင်ႇဢၼ် လႄႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉ ဢၼ်ယူႇၸွမ်းၵၼ် ၼႂ်းမဵဝ်းၼႆႉ။ ၼႆႉပဵၼ် ပိူင်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း သၽေႃးတြႃး OD ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈပိူင်လူင်ၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေထတ်းတူၺ်းဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၶွင် သၢႆလႅင်း ၽိၼ်ႇၼူဝ်ႇလႃႇမၢႆႉၼႆႉ လႆႈထုၵ်ႇ OS-specific ET ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ လွင်ႈၼႄ လွင်ႈထၢတ်ႈ Si သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵႃႊၶၼ် လွင်ႈၼႄ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ OSM လႄႈ OSS1 ၼႂ်း EV လႄႈ sETR1 genotypes (ႁၢင်ႈ 4D ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈ sETR1 ၼၼ်ႉ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ phenamide ၼႂ်းၵႄႈ OSM လႄႈ OSS1 ၼၼ်ႉ လႆႈလူတ်းယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆး bi-clustering ၼႆႉၵေႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ ၶေႃႈမုၼ်း MS/MS ဢၼ်ၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉ ၼႂ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ JA တႃႇတေ တႅပ်းတတ်း ပိူင်လူင် MS/MS modules ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ဢၼ် JA ၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉ (ႁၢင်ႈ S6)။
(A) ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ 585 MS/MS ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၽႄမႅင်ႇ ပွတ်းတွၼ်ႈ (လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် NDP) လႄႈ လွင်ႈလူႉသုမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢင် ဢၼ်ၽႄမႅင်ႇၵၼ် (လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် NL) ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မဵဝ်း (M) ၼၼ်ႉ ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ၸုမ်းႁူမ်ႈပွင်း ဢၼ်ႁူႉဝႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လူၺ်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း Metabolite ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁိမ်းမိုဝ်းထိုဝ်ၵူႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ (Si) ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၶွင်ထၢတ်ႈ (MS/MS) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (B) ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ မေႃႇလီႇၵျူး ဢၼ်ပဵၼ် မူႇၸေႊ - ၼူၵ်ႉ တၢင်တူဝ် MS/MS လႄႈ ၸဵင်ႇ ၊ NDP (သီလႅင်) လႄႈ NL (သီသွမ်ႇ) ၶေႃႈမုၼ်း MS/MS (တတ်းဢွၵ်ႇ၊> 0.6)။ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၶွင် metabolite (Si) ဢၼ်မီးသီ ဢိင်ၼိူဝ် မဵဝ်း (ၽၢႆႇသၢႆႉ) လႄႈ ႁဵတ်းၽႅၼ်ႇလိၼ် တီႈၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ မေႃႇလီႇၵျူး (ၽၢႆႇၶႂႃ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (C) Module M1 ၶွင်တူၼ်ႈ EV ၼႂ်းသၢႆငၢႆဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈဝႆႉ (ၵုမ်းထိင်း) လႄႈ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇၸုင်ၸၼ်ဝႆႉ (တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ) မိူဝ်ႈ 24 ၸူဝ်ႈမူင်း: ႁၢင်ႈၽၢင်ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉမေႃႇလီႇၵျူး (ၵႃႈၶၼ်Si ပဵၼ်တၢင်းယႂ်ႇၼူၵ်ႉ၊ လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ phenolamide ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၼႄဝႆႉသီၶဵဝ်)။ (D) ႁၢင်ႈၽၢင် ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ မေႃႇလီႇၵျူး M1 ၶွင်သၢႆသၢႆလႅင်း sETR1 ဢၼ်မီးလွင်ႈႁပ်ႉႁၼ် EV လႄႈ ET ဢၼ်ယူပ်ႈယွမ်းၼၼ်ႉ - ထၢတ်ႈပွင်း phenolic ဢၼ်တၢင်တူဝ် လူၺ်ႈ ၼူၵ်ႉတူင်ႇဝူင်းသီၶဵဝ် လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ (ၵႃႈၶၼ် P) ၼႂ်းၵႄႈ W + OSM လႄႈ W + OSS1 ဢၼ်ယူတ်းယႃ မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းယႂ်ႇၼူၵ်ႉ။ CP ဢၼ်ပဵၼ် N-ၶႃႇၾီႇဢူဝ်ႇလ်-တၢႆႇရူဝ်ႇသိၼ်ႇ၊ CS, N-ၶႃႇၾီႇဢူဝ်ႇလ်-သပႃႇမီႇတိၼ်ႇ၊ FP ဢၼ်ပဵၼ် N-ၾႄႇရူဝ်ႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢႅတ်ႉသတႃႇ-ယူးရူၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ၊ FS, N-ၾႄႇရူဝ်ႇလီႇ-သပႃးမီႇတီႇၼိၼ်ႇ၊ CoP, N’, N “-ၶူဝ်ႇမႃႇရူဝ်ႇလီႇ-တၢႆႇရူဝ်ႇသိၼ်ႇ၊DCS, N’, N”-တီႇၵႃႇၾီႇဢူဝ်ႇလ်-သပႃႇမီႇတိၼ်ႇ၊ CFS, N', N”-ၶႃႇၾီႇဢူဝ်ႇလ်၊ၾႄႇရူဝ်ႇဢႄးလ်-သပႃႇမီႇတီႇၼိၼ်ႇ၊လၢႆႇသီႇယမ်ႇပႃႇပႃႇရမ်ႇ ၼႂ်းမၢၵ်ႇဝူဝ်းၵႂၢႆး သွၼ်ႇ၊ၼိၵ်ႉ။ O-AS, O-acyl ၵိူဝ်ဝၢၼ်။
ႁဝ်းၶႃႈၶႂၢၵ်ႈထႅင်ႈလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nepenthes ဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇဝႆႉဢၼ်လဵဝ် တေႃႇထိုင် ႁူဝ်ၵူၼ်းသၽႃႇဝ၊ တီႈဢၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ႁႅင်းယ်ႂႇၼ်ႂးထၢၼ်ႈ JA ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈ ထၢၼ်ႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈမွၵ်ႇၼႄဝႆႉမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းသၽႃႇဝ(26) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၼႆႉသေ ႁူမ်ႇငမ်းလႆႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း 43 ဢၼ်။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ 123 ၸိူဝ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ N. pallens ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈဢဝ်မႃးတီႈ မဵတ်ႉသၢၼ်ဢၼ်ၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉတီႈ တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် တီႈ Utah ၊ ဢၼ်ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉသေ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈႁၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၵၢၼ်ထၢတ်ႈ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ၸွမ်း Hj လႄႈ δj axes ၼၼ်ႉသေ ၼႄဝႃႈ germplasms ၼႆႉ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ တီႈၼႂ်း လွင်ႈပလႅတ်ႉသတိတ်ႉ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ၵၢၼ်ထၢတ်ႈၶဝ် တေႃႇ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ (ႁၢင်ႊ S7) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶိုၼ်းဝူၼ်ႉၶိုၼ်း လွင်ႈဢၼ်လႆႈပႂ်ႉတူၺ်း မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ JAs ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ တူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉသေ လႆႈထိင်းသိမ်းဝႆႉ ၵႃႊၶၼ်ဢၼ်သုင်လိူဝ်ႁႅင်း တီႈႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉယူႇ (26, 36)။ လူၺ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း JA လႄႈ JA-Ile တႃႇထတ်းတူၺ်း လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ၸၼ်ႉတင်းမူတ်း ၼႂ်းၵႄႈ Hj လႄႈ δj ၼၼ်ႉသေ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢၼ်လီ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ JA လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ metabolome β လႄႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ၼႄဝႆႉ (ႁၢင်ႈ S7) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉပၼ်တၢင်းၶႆႈၸ်ႂဝႃႈ လွင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈတူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ ၼ်ႂးလွင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး JAs ဢၼ်လႆႈႁၼ်တီႈထၢၼ်ႈႁူဝ်ၵူၼ်းၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ်ၵွပ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပိူင်ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈလွင်ႈလႆႈလိူၵ်ႈမႃးတီႈ တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၶွင်မူင်ႈမႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉဝႃႈ မဵဝ်းယႃႈမဝ်းၵမ်ၼႆႉ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်းၼမ် တီႈမဵဝ်းမၼ်းလႄႈ လွင်ႈဢိင်ၼိူဝ်ဢၼ်ၵွင်ႉၵႆၢႇၵၼ်ၼိူဝ် လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇၸုင်ၸၼ်လႄႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ပဵၼ်ၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းယုမ်ႇယၢမ်ဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၼ်ႂးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၢႆငၢႆ anti-herbivore လႄႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉလွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇႁႅင်းတဵၵ်းႁူဝ်ၼပ်ႉမူင်ႈမႅင်း၊ ပၼ်ႇၶွပ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ လႄႈ ၵႃႈၶၼ်လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇလွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈ ၼ်ႂးၼႃႈတီႈဢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ယ်ႂႇသုင်မႃးၼၼ်ႉ ၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁဝ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၶွင်လွင်ႈမႄးႁဵတ်းၶိုၼ်း metabolome ၶွင်မႂ်မႆႉဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nicotiana ႁူၵ်းဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇတီႈ ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇလႄႈ ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵပ်းၵၢႆႇၵၼ်ၸမ်ၵၼ်တၢင်း ၼေႇပႅၼ်ႇတႅတ်ႉ ဢမေႇရိၵႃးပွတ်းႁွင်ႇ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ၼိၵူဝ်ႇလႃႇ ပူဝ်ႇသီႇၾလူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လႃႇ၊N.ၼိၵူဝ်ႇတိၼ်ႇ၊ၼိၵူဝ်ႇတီႇယႃႇၼႃႇ n. ယိူဝ်ႈဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇဝႆႉ ယႃႈမဝ်းၵမ် ဢၼ်ပဵၼ်သၢႆ ယႃႈမဝ်းၵမ် (Nicotiana spegazzinii) လႄႈ ယႃႈမဝ်းၵမ် ဢၼ်ပဵၼ်မႂ်ယႃႈမဝ်းၵမ် (Nicotiana obtusifolia) (ႁၢင်ႈ 5A) (37) ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼ်ႂးၵႃႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉႁူၵ်းဢၼ်၊ ဢိၵ်ႇပႃးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မီးပိူင်ၽၢင်ႁၢင်ႊလီ N. ၶႅၼ်းတေႃႈ၊ ပဵၼ်တူၼ်ႈဢၼ်ဢွၵ်ႇၵူႈပီႊၶွင် ၸုမ်းပႅတ်ႉတူးၼီႇယႃႇ လႄႈ obtusifolia N. ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်တူၼ်ႈဢၼ်ဢွၵ်ႇၵူႈပီႊၶွင် ၸုမ်းပီႈၼၢင်း Trigonophyllae (38) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝႆးလိုၼ်းမႃး လႆႈႁဵတ်းလွင်ႈ W + W, W + OSM လႄႈ W + OSS1 induction ၼိူဝ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸဵတ်းဢၼ်ၼႆႉ တွၼ်ႈတႃႇတေလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၶိုၼ်းၶပ်ႉၶိုင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈ ၸၼ်ႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶွင် လွင်ႈၵိၼ်မူင်ႈမႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
(A) တူၼ်ႈမႆႉ phylogenetic ဢၼ်ပဵၼ် bootstrap ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်လႆႈသုင်သုတ်း [တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၼယူးၵရီးယႃး ၵလူဝ်ႇတမ်ႇမိၼ်ႇ (38)] လႄႈ လွင်ႈၽႄႈတိူၼ်းၸွမ်းၼႃႈလိၼ် ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nicotiana ဢၼ်ၵပ်းၵႆႇၵၼ်ၸမ်ၵၼ် ၸဵတ်းဢၼ်(သီဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်) (37) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (B) ၽႅၼ်ႇလိၼ်ဢၼ်ၽႄႈၸွတ်ႇဝႆႉၶွင်လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nicotiana ၸဵတ်းဢၼ်(939 MS/MS; ၽိုၼ်လိၵ်ႈၶေႃႈမုၼ်း S1) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈထၢၼ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင် metabolome ၼႆႉၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်တၢင်းထၢၼ်ႈလွင်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈၶွင် လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇၸၼ်ႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼ်ႂးၵႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈလႄႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းလႄႈ လွင်ႈၸုတုမ် JA ၼၼ်ႉၼႄဝႆႉၼ်ႂးႁၢင်ႊ 2. S9 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သီ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်၊ သၢမ်ၸဵင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် W + OSS1၊ သီႇၸဵင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် W + OSM ၊ (C) လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼိၵူဝ်ႇတီႇယႃႇ JA လႄႈ JA-Ile ၼႆႉ လႆႈၸႅၵ်ႇဝႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ သၢႆငၢႆ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် OS (လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း ဝၢႆးလင် လွင်ႈတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈ ANOVA သွင်ၽၢႆႇ လႄႈ Tukey HSD ၊ * P <0.05၊ ** P <0.01 လႄႈ * ** တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း W + OS လႄႈ W + W၊ P <0.001)။ လွၵ်းပိူင် Box ၶွင် (D) လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လႄႈ (E) လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵူႈၼိူင်ႈဢၼ် ဝႆးသေ ႁဵတ်းမိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈ methyl JA (MeJA) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢႆလၢဝ်ၼႆႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ W + OS လႄႈ W + W ဢမ်ႇၼၼ် လႅၼ်ႇၼူဝ်ႇလိၼ်ႇ လေႃး W (လႅၼ်ႇ + W) ဢမ်ႇၼၼ် လႅၼ်ႇ လေႃး MeJA (လႅၼ်ႇ + မေႇၸႃႇ) လႄႈ လႅၼ်ႇ ၵုမ်းထိင်း (လွင်ႈထတ်းသၢင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ သွင်ၽၢႆႇ၊ ၸွမ်းမႃး လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း လၢႆလၢႆဢၼ် ဝၢႆးလင် ၶွင် တူႇၵီႇ HSD , *P<0.05, **P<0.0.1 လႄႈ)။
ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆး သွင်ၵွင်သေ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈႁူႉႁၼ် 939 MS/MS (ၾၢႆႇၶေႃႈမုၼ်း S1) ဢၼ်ပဵၼ် 9 မဵဝ်း။ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း MS/MS ဢၼ်ၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉ လူၺ်ႈလၢႆးယူတ်းယႃ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ပိူင်ႈၵၼ်တင်း ၼႂ်းၵႄႈ မဵဝ်းသႅၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ တင်းၼမ် (ႁၢင်ႈ S8)။ လွင်ႈႁၼ်ထိုင် Hj (ဢၼ်ယိူင်းၸူးတီႈၼႆႈမိူၼ်ၼင်ႇ ၸၼ်ႉၸိူဝ်ႉၽၼ်း γ-လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ) လႄႈ δj ၼၼ်ႉၼႄဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ႁႅင်းၼ်ႂးၼႃႈလိၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈ၊ တီႈဢၼ်လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၸၼ်ႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ ၵႆႉထၢင်ႇၸႅင်ႈလိူဝ်သေ လွင်ႈတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေ N. linear လႄႈ N. obliquus ၼၼ်ႉ ၶဝ်ၼႄပၼ် လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈၸုင်ၸၼ် (ႁၢင်ႊ 5B) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်ၸိုင်၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမိူၼ်ၼင်ႇ N. purpurea လႄႈ N. obtusifolia ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးထၢင်ႇၸႅင်ႈၼိူဝ်လွင်ႈယူတ်းယႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၽႄႈတိူၼ်းဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶွင်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇဢၼ်ဢမ်ႇလီဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈၼ်ႂးၵႄႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းလႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ gamma (PCC = -0.46, P = 4.9×10-8) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ OS-induced တီႈၸၼ်ႉ JAs ၼႆႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇတေႃႇ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း metabolome လႄႈ ၵွင်ႉၵၢႆႇတေႃႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ metabolic gamma ဢၼ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၵူႊဢၼ် ၼေဝႆႉၼၼ်ႉ (ႁၢင်ႊ 5B လႄႈ ႁၢင်ႊ S9)။ ဢၼ်လီမၢႆတွင်းတႄႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ် ၼႂ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵူႊဝၼ်းဝၼ်း ႁွင်ႉဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း “လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ သၢႆငၢႆ” ၼႂ်းႁၢင်ႈ 5C မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႅပ်ႇၼႅတ်ႉ ၼႅပ်ႇၼႅတ်ႉ၊ လွင်ႈဢၼ် JA လႄႈ JA-Ile ဢၼ်ပဵၼ် OS ၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇႁိုင်ၼႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး တၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “ဢမ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇ သၢႆငၢႆ” မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူင်းၸၢၵ်ႈ ၼေႇပႅၼ်ႇထီႇ၊ တီႈၸၼ်ႉ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇ ၼေႇပႅၼ်ႇထႅတ်ႉ ဢၼ်ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇပၼ် သၢႆငၢႆၼၼ်ႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ OS သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ δj တိူဝ်းမႃး တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈသေ ၽွင်းၼၼ်ႉ Hj ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ။ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉဢၼ်ပဵၼ်မႃးဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင် OS ၼႆႉဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇဢၼ်ပၼ်သၢႆငၢႆ(ႁၢင်ႊ 5, D လႄႈ E) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ OS-specific metabolites ၼႆႉၵႆႉၵႆႉၽႄၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇပၼ်သၢႆငၢႆၼၼ်ႉသေလႄႈ ၸုမ်းသၢႆငၢႆၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈၵၼ်တၢင်းၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇသၢႆငၢႆဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇသၢႆငၢႆဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼႄလွင်ႈပိုင်ႈဢိင်ၵၼ်ဢေႇလိူဝ်(ႁၢင်ႊ S8 ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ၼႆႉၼႄဝႃႈ လွင်ႈဢၼ် OS-specific ႁဵတ်းႁ်ႂႈ JAs လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈ OS-specific ၶွင် metabolome ဢၼ်မီးၽၢႆႇတႂ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၵွင်ႉၵၼ်ဝႆႉတီႈထၢၼ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃ lanolin ဢၼ်ပႃး methyl JA (MeJA) သေ ယူတ်းယႃပၼ် တူၼ်ႈမႆႉ တႃႇထတ်းတူၺ်းဝႃႈ လၢႆးၵွင်ႉၵၢႆႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွင်ႇမၼ်းထုၵ်ႇႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉ လူၺ်ႈ လွင်ႈလႆႈ JA ဢၼ် exogenous JA ၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်တေမီးၼႂ်း cytoplasm တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဝႆးဝႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ် JA ယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈႁၼ် လွင်ႈဢၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇပၼ် သၢႆငၢႆၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇလွႆးလွႆး ပဵၼ်မႃး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇပၼ် သၢႆငၢႆၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ လွင်ႈၵမ်ႉၸွႆႈ JA ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆးၼၼ်ႉ (ႁၢင်ႈ 5, D လႄႈ E)။ တီႈၵႅပ်ႈမၼ်း လွင်ႈယူတ်းယႃ MeJA ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶူၼ်းလေႃး ၶွင် မူင်ႈမႅင်း ဢၼ်မီးသၢႆ၊ N. obliquus ၊ N. aquaticus ၊ N. pallens လႄႈ N. mikimotoi ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶိုၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ δj တိူဝ်းလိူဝ်မႃး လႄႈ Hj ယွမ်းလူင်းမႃး ၼႆယဝ်ႉ။ N. purpurea ၼႆႉ ၼႄဝႃႈ δj ၶိုၼ်ႈမႃးၵူၺ်းသေတႃႉ ဢမ်ႇၼႄဝႃႈ Hj ၶိုၼ်ႈမႃး။ N. obtusifolia ဢၼ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း လႆႈၼႄဝႆႉဝႃႈ မၼ်းႁွမ်ဝႆႉ JAs ဢၼ်ဢေႇႁႅင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်း လွင်ႈယူတ်းယႃ MeJA ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈ metabolome ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄဝႃႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ JA ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၢႆငၢႆၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉလူၺ်ႈလွင်ႈပၢႆးတူဝ် တီႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇပၼ်သၢႆငၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇတေထတ်းတူၺ်း ၶေႃႈထၢင်ႇထိူမ်ဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းသီႇဢၼ်(N. ပႄႇလႅၼ်ႇ၊ N. မိတ်ႉ၊ N. သီၶဵဝ် လႄႈ N. မၢႆၶရူဝ်ႇၾၢႆႇလႃႇ) ဢၼ် W + W၊ ဢၼ်ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တၢင်းပိူင်လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးႁဵတ်းၶိုၼ်းၶွင် metabolome ၼၼ်ႉ၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇဝႆႉလီလီၼ်ႂးၼႃႈလိၼ်ဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉသေ၊ ၼ်ႂးၵႄႈဢၼ် N. attenuated ၼၼ်ႉၼႄဝႆႉ RDPI ဢၼ် OS-induced သုင်သုတ်း၊ မိူဝ်ႈ N. gracilis မီးဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်း(ႁၢင်ႊ 6A) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းလႆႈႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင် transcriptome ဢၼ် N. oblonga ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်ဢေႇသုတ်းၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းသီႇဢၼ်ၼၼ်ႉသေ သၢၼ်ၶတ်းၵၼ်တၢင်း လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်သုင်သုတ်းၶွင် N. oblonga ဢၼ်ၼႄဝႆႉမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸဵတ်းဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉၼႄဝႆႉဝႃႈ ၸုမ်ႇပီႇၸႃႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၼႄသၢႆငၢႆလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ၊ ဢိၵ်ႇပႃး လွင်ႈၼႄသၢႆငၢႆ JA ၼၼ်ႉ၊ သပ်းလႅင်းၼႄလွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ တူဝ်ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ elicitors ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nicotiana (39) ၼၼ်ႉ ၸုင်ၸၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းတူၺ်း သဵၼ်ႈတၢင်း JA ဢၼ်ပၼ်သၢႆငၢႆ ၼႂ်းၵႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း 4 ဢၼ်ၼႆႉၼႆ တေလႆႈႁၼ် ပိူင်ဢၼ်လီၶဝ်ႈၸႂ် (ႁၢင်ႈ 6B) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီႇၸႃႉၵမ်ႈၼမ် ၼ်ႂးသဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ AOC ၊ OPR3 ၊ ACX လႄႈ COI1 ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄဝႆႉ လွင်ႈဢၼ်လႆႈၸၼ်ၸ်ႂဢၼ်သုင်လိူဝ် မိူဝ်ႈမႃးၼိူင်းၵၼ် ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်းသီႇဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ၊ ပီႇၸႃႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ JAR4 ၼၼ်ႉလႅၵ်ႈလၢႆႈ JA ႁ်ႂႈပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်တူင်ႉၼိုင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆၸ်ႂၶွင် JA-Ile ဢၼ်ၸုတုမ်ဝႆႉလွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ၊ ထၢၼ်ႈလွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉဢေႇတႄႉတႄႉ၊ ပိူင်လူင်မၼ်းတီႈ N. mills ၊ Nepenthes pieris လႄႈ N. microphylla ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈတႅမ်ႈမၢႆၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း AOS တၢင်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်တီႈ N. bifidum ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိူဝ်းၼႆႉၼ်ႂးလွင်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းပီႇၸႃႉၼၼ်ႉ လႅပ်ႈတေမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ phenotypes ဢၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်းဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ JA ဢၼ်တႅမ်ႇ ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇမီးဢဵၼ်ႁႅင်း လႄႈ လွင်ႈၸုင်ၸၼ်ၶွင် N. gracilis ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
(A) လွင်ႈထတ်းသၢင် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်ၶေႃႈမုၼ်း ၶွင်လွင်ႈၶိုၼ်းႁဵတ်းၶပ်ႉမၢႆ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်တႅမ်ႈလိၵ်ႈမိူဝ်ႈၸဝ်ႉ ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းယႃႈမဝ်းၵမ် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸမ်ၵၼ် သီႇဢၼ် ဢၼ်လႆႈဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇ ဝၢႆးသေ လွင်ႈၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ 30 မိၼိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ RDPI ၼႆႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း မႂ်မႆႉ ဢၼ် OS ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ တင်း လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ႁွႆးၸဵပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သီမၼ်း ၼႄပၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်သေ မဵတ်ႇမၢႆမၼ်း ၼႄပၼ် လၢႆးယူတ်းယႃ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ (B) လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းပီႇၸႃႉ ၼ်ႂးသဵၼ်ႈတၢင်းပၼ်သၢႆငၢႆ JA ၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းသီႇဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်း JA ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉ ၼႄဝႆႉ ႁိမ်း box plot ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သီဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၼႄပၼ် လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ မၢႆလၢဝ်ၼႆႉ ၼႄဝႃႈ လၢႆးယူတ်းယႃ W + OS လႄႈ လၢႆးၵုမ်းထိင်း W + W ၼႆႉ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် တင်းၼမ် (တွၼ်ႈတႃႇ t-test ၶွင် Student တႃႇလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵူႈၸုမ်ႇၼၼ်ႉ *P<0.05, **P<0.01 လႄႈ ***P<0.001)။ OPDA ဢၼ်ပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 12-ဢွၵ်ႉသူဝ်ႇၾၢႆႇ၊ OPC-8: 0,3-ဢွၵ်ႉသူဝ်ႇ-2(2′(Z)-ပႅၼ်ႇတႅၼ်ႇၼိၼ်ႇ)-သၢႆႇၵူဝ်ႇပႅၼ်ႇတႅၼ်ႇ-1-ဢွၵ်ႉတၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ။
တီႈတွၼ်ႈလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ လွင်ႈမႄးႁဵတ်းၶိုၼ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမူင်ႈမႅင်း ဢၼ်ပဵၼ် metabolome ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ဝႆႉၼၵ်းၼိူဝ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nicotiana ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ Ms လႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ပိူင်ႈၵၼ်တင်းၼမ် (40)။ တီႈၼႆႈ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ၼႂ်းၵႄႈ ပိူင်ၾၢင်ဢၼ်ၼႆႉ လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းယႃႈမဝ်းၵမ် သီႇမဵဝ်း ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉသေ ၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လႄႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၶွင် metabolome ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ လႄႈ လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ တူၼ်ႈမႆႉ တေႃႇ Ms လႄႈ Sl ၼၼ်ႉသေ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ၊ သ10)။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ S1 ၼၼ်ႉသေ၊ N. chinensis လႄႈ N. gracilis ဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇဝႆႉတၢင်းသွင်ဢၼ်၊ ဢၼ်မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼႄဝႆႉဝႃႈ ၼႄဝႆႉထၢၼ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၢႆငၢႆ JA လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈၶွင် metabolome တၢင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ၊ မီးလွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တၢင်းၼမ်ၼိူဝ်လွင်ႈဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၶဝ်ၵေႃႈၼႄဝႆႉ လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈဢၼ်သုင်ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႃႇမ။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးႁူၵ်းသိပ်းပီႊၼၼ်ႉ၊ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပၼ်ဝႆႉ ၶွပ်ႇပိူင်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်၊ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ်ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးတၢင်းၼမ်လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင် တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇဢၼ်ပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်း လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶေႃႈထတ်းသၢင် ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇၼၼ်ႉ (41)။ ၶဝ်တၢင်ႇၼႄ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ (3) တီႈၸၼ်ႉၵၢၼ်ထတ်းသၢင် ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈပိူင်လူင်ၼၼ်ႉ ပၼ်ၶႂၢင်ႉဝႆႉ တႃႇတေထတ်းသၢင်တူၺ်း သၽေႃးတြႃးဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပႆၢးၼႆႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ႁႂ်ႈလႆႈၵမ်ႉထႅမ် ၵူၺ်းၵႃႈ ထဵင်ၶိုၼ်းပိူၼ်ႈ (42)။ တီႈတႅၼ်းမၼ်း သၽေႃးတြႃးမႂ်ႇၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ တီႈၸၼ်ႉၵၢၼ်ထတ်းသၢင် ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်သေယဝ်ႉ ဢဝ်လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ဢၼ်ၼႄပၼ် လွင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ထၢပ်ႈမႂ်ႇ မႃးသႂ်ႇထႅင်ႈ (42)။ ၵူၺ်းၵႃႊ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈသွင်ဢၼ် ဢၼ်တၢင်ႇၼေဝႆႉ တီႈၸၼ်ႉ MT လႄႈ OD ၼႆႉ တေၸၢင်ႊသပ်းလႅင်းလႆႈ ငၢႆႈငၢႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တေႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ MT ၼႆႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူဝ်းၼႆႉ တေဢမ်ႇမီး တၢင်းၵႂႃႇတၢင်းမႃး လႄႈ တေမီးဝႆႉ ၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ တီႈၼႂ်း ဢွင်ႈတီႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ လႄႈ တေမီး ၵႃႊၶၼ် တႃႇႁႄႉၵင်ႈ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ သုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈထတ်းသၢင် လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ OD လႄႈ MT မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈႁူမ်ႈ “ႁႄႉၵင်ႈ” ဢၼ်ပဵၼ် priori ဢၼ်ၵႅပ်ႈၼၼ်ႉသေ ၸၢမ်းတူၺ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈဢၼ်ပဵၼ်သုၼ်ၵၢင် metabolite ၸိူဝ်းၼႆႉႁႄႉတတ်းၼမ်ႉၵတ်ႉတွၼ်ႈတႃႇတေ ထတ်းသၢင်ႈ တၢင်းၼမ်လႄႈ သဵၼ်ႈတၢင်းၶွင် လွင်ႈၶိုၼ်းၶွတ်ႇၽွတ်ႈ metabolite ၽွင်းယၢမ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈ ဢမ်ႇပၼ်ၶႂၢင်းလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ ၼ်ႂးၶွပ်ႇပိူင်သဵၼ်ႈမၢႆဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ တွၼ်ႈတႃႇတေလူဝ်ႇလွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇလႆႈမိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈတၢင်းၼမ်ၼ်ႂး metabolome ၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႆႈ ႁဝ်းၶႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်ၶူင်ႊသၢင်ႈမႂ်ႇ ၼႂ်းပၢႆးထၢတ်ႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် MS ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶွမ်ႇပိဝ်ႇထႃႇသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင် MS ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႂ်းငိုၼ်းၵူႊလွင်ႈလွင်ႈ ၶွင် ၶေႃႈၼႄ ၶေႃႈမုၼ်း တႃႇထတ်းတူၺ်း လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ သွင်ဢၼ် ဢၼ်တၢင်ႇၼႄဝႆႉ တီႈၸၼ်ႉ ပၢႆးထၢတ်ႈ လုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၶွင်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၼႆႉ။ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမႃး ၼႂ်းလၢႆလၢႆပၢႆးသေ ပိူင်လူင်မၼ်း ၼႂ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈလႆ ဢႃႇႁႃႇရ (43) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸွမ်းၼင်ႇႁဝ်းႁူႉၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်လွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းဢၼ်ၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေမွၵ်ႇၼႄ ၼႃႈတီႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇလႄႈ ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃလွင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉ ဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇၸူး ၶေႃႈၼႄလွင်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈတေႉမၼ်း၊ ၼမ်ႉၵတ်ႉၶွင်လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ မီးဝႆႉၼ်ႂးၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းတွၼ်ႈတႃႇတေၼိူင်းၵၼ် ပိူင်ၽၢင်ၼ်ႂးလႄႈ ၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ တွၼ်ႈတႃႇတေထတ်းတူၺ်းဝႃႈ တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃးၸိူင်ႉႁိုဝ် လုၵ်ႉတီႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် တေႃႇထိုင် ပိူင်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ယ်ႂႇၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း တီႈထၢၼ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ။
လွင်ႈထတ်းသၢင် ၶူဝ်းၶွင်ပိူင်လူင် (PCA) ၼႆႉ မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်မီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တင်းၼမ် ႁႂ်ႈပဵၼ် တီႈလူတ်းယွမ်း တၢင်းယႂ်ႇ ၼင်ႇႁိုဝ် တေၸၢင်ႊသပ်းလႅင်းလႆႈ လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင် ၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် မၼ်းၵႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆး ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တႃႇၸႅၵ်ႇၽႄ ၶေႃႈမုၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ deconvolution metabolome ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ လွင်ႈလူတ်းယွမ်း တၢင်းယႂ်ႇၼႆႉ တေလႆႈသုမ်း ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉသေ PCA ၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊပၼ်လႆႈ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်မီး ၼမ်ႉၼၵ်း ၼိူဝ် ၽၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇတင်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ecological ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၶဝ် တေႁဵတ်းႁိုဝ် မႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း (တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး၊ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ) လႄႈ လွင်ႈလူၼ်ႉလိူဝ်) metabolites ၼၼ်ႉႁိုဝ်။ ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ ဢၼ်လႂ် ပဵၼ်ၽူႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ငဝ်းလၢႆး ဢၼ်လႆႈ ၸုင်ၸၼ် တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈတၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶွင် လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ၊ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈလႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉသေ၊ ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းဢၼ်ပႃးၶွင် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင်မႂ်မႆႉၼၼ်ႉ လႆႈလူႉလႅဝ်ၵႂႃႇသေယဝ်ႉ မၼ်းလႆႈႁၼ်ဝႃႈ လွင်ႈၵိၼ်တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉ တူင်ႉၼိုင်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇထၢင်ႇသေ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၼႄဝႆႉ ၼႂ်းပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉ ငဝ်းလၢႆး ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ဢၼ်ယႂ်ႇလူင် ဝၢႆးသေ လွင်ႈတိုၵ်းတေႃး တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ သွင်တူဝ် (ၽူႈၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵိၼ်ၵၢင်ၶမ်ႈ Sl) လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ တူဝ်သတ်း Solanaceae Ms. ၽူႈတႄႇတင်ႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ-ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၶွၼ်ႇၸူႇၵႅတ်ႉ (FAC) ၼႂ်း OS (31) ။ လူၺ်ႈလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း herbivore OS တႃႇယူတ်းယႃ ႁွႆးၸဵပ်းဢၼ်မီးပိူင်တၢႆၼၼ်ႉသေ လွင်ႈယူတ်းယႃ herbivore ဢၼ်ႁဵတ်းမိူၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼႄပၼ်လွင်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ ဢၼ်မီးပိူင်တၢႆ တႃႇႁဵတ်းမိူၼ် လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ တေႃႇ လွင်ႈတိုၵ်းတေႃး တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈသုၵ်ႉသၵ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ လွင်ႈၵိၼ် တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁၢႆၵႂႃႇသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလူႉသုမ်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ (34)။ FAC ဢၼ်လႆႈႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး OSM ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ JAS လႄႈ ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇ ၼႂ်း OSS1 ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းသေ OSS1 သမ်ႉ ယွမ်းလူင်း ၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇပုၼ်ႈ (31) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ OSS1 ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ JA ၵွၼ်ႈသီ မိူၼ်ၵၼ်တင်း OSM ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း လႆႈၼႄဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ JA ၼႂ်း Nepenthes ဢၼ်ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈႁူႉႁၼ် ၼိူဝ် OSM တႄႉတႄႉသေ တီႈဢၼ် FAC ၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႈထိင်းသိမ်းလႆႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်မၼ်း ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဢဝ်ၼမ်ႉ 1:1000 သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်း ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ (44) ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း OSM ၼႆၸိုင် FAC ၼႂ်း OSS1 ၼႆႉ ဢေႇၼႃႇသေတႃႉ မၼ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈတႃႇတေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ JA ၽႄႈလၢမ်းၵႂႃႇ ႁႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈယူႇ။ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉၼႄဝႆႉဝႃႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ porin (45) လႄႈ oligosaccharides (46) ၼၼ်ႉၸၢင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်းမိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈၼႄတၢင်းမေႃႇလီႇၵျူးတွၼ်ႈတႃႇတေ တႄႇႁဵတ်းလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇလွင်ႈႁႄႉၵင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼ်ႂး OSS1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ JA ဢၼ်လႆႈႁၼ် ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ၵွၼ်ႈၶွၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၸွင်ႇပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်မီးၼႂ်း OSS1 ၼၼ်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပႆႇၸႅင်ႈလႅင်း။
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵမ်ႉဢေႇဢၼ်မွၵ်ႇၼႄလွင်ႈ ႁွႆးမိုဝ်းဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈလွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်း တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် exogenous JA ဢမ်ႇၼၼ် SA (salicylic acid) (47) ၼၼ်ႉသေတႃႉ၊ ဢမ်ႇမီးၽူႈလ်ႂလႆႈႁဵတ်းႁ်ႂႈ လွင်ႈၵူၼ်ႇပင်းၸိူဝ်ႉၽၼ်းတူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်လွင်ႈၵူၼ်ႇပင်းဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼ်ႂး ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉယိူဝ်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇလႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၶွင်မၼ်းၼိူဝ် လွင်ႈပွင်သၢင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈမုၼ်းသုၼ်ႇတူဝ်။ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၵ်းမၼ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇ ႁေႃႇမူင်းၽၢႆႇၼ်ႂး ဢၼ်ၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်တၢင်း ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း လိူဝ်သေ JAs ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႊၽၢင်ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင် လွင်ႈၶိုၼ်းမႄးၶွတ်ႇၽွတ်ႈလွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈတေႉမၼ်း ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ET ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ OSM ၼၼ်ႉ မၼ်းၼမ်လိူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ OSS1 ၼၼ်ႉ တင်းၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ၶေႃႈၼမ်း FAC ၼမ်လိူဝ် ၼႂ်း OSM ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်းလၢႆးဢၼ်လူဝ်ႇလႄႈ ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ တႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ET တႅၵ်ႇ (48) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼ်ႂးၶေႃႈၼမ်းၶွင်လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၼ်ႂးၵႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇလႄႈ တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ပၼ်သၢႆငၢႆၶွင် ET ၼိူဝ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင်ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ပဵၼ်ၵမ်းဢိတ်းဢွတ်းလႄႈ ယိူင်းၸူးၸုမ်းထၢတ်ႈပွင်းဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း exogenous ၶွင် ET ဢမ်ႇၼၼ် precursors မၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် inhibitorsလၢႆလၢႆဢၼ် တႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈပၵ်းပိူင်ၶွင် ET သေယဝ်ႉ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းထၢတ်ႈ exogenous ၸိူဝ်းၼႆႉ တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉဢၼ်ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်းတၢင်းၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇတၢင်းႁူႉႁဝ်းၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼႆႉ တၢင်တူဝ်လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈဢၼ်ၸွမ်းပိူင်ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶွင် ပုၼ်ႈၽွၼ်းၶွင် ET ၼႂ်းလွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ET တွၼ်ႈတႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ႁပ်ႉႁူႉတူၼ်ႈဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ယူပ်ႈယွမ်း တွၼ်ႈတႃႇတေၵွင်ႉသၢၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ metabolime ၶွင်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ET ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ metabolome ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊလႆႈ တီႈသုတ်းမၼ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈတႄႉပဵၼ် လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊဝႆႉၶွင် ET biosynthesis (ACO) လႄႈ လွင်ႈႁပ်ႉႁူႉ (ETR1) ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၼႄပၼ် လွင်ႈၸုတုမ် de novo ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၶွင် phenolamides ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း လႆႈၼႄဝႆႉဝႃႈ ET ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼိၵူဝ်ႇတိၼ်ႇ ဢၼ် JA ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁွမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ လီလိူဝ်မႃး လူၺ်ႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ပူႇထရႅတ်ႉသိၼ်ႇ N-methyltransferase (49) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးဢဝ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ပၢႆးၸၢၵ်ႈဝႃႈၸိုင် ET ၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁိုဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽိၼ်ႇမၢႆႉ ၶဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉ လီလီၼႆ ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်း။ လိူဝ်သေ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶေႃႈမုၼ်း ET ယဝ်ႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်းၼႆႉ ၸၢင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႊပဵၼ် S-adenosyl-1-methionine တႃႇၵုမ်းထိင်း လွင်ႈလူင်းတိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်း polyaminophenol amides ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ S-adenosyl-1-methionine ၼႆႉပဵၼ် ET လႄႈ ပဵၼ်ၵၢင်ဢၼ်ၵႆႉပဵၼ်ၶွင် သဵၼ်ႈတၢင်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးသၢႆၸ်ႂၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးဢၼ် ET signal ၵုမ်းထိင်းပၼ် ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ phenolamide ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းထႅင်ႈယူႇ။
ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်မႃး ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမၼ်း ၼမ်ၼႃႇလႄႈ လွင်ႈသႂ်ႇၸႂ်တေႃႇ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊ ထတ်းသၢင်လႆႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၸူဝ်ႈၶၢဝ်း ၶွင် ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဝၢႆးသေ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ပၢႆးၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈထတ်းသၢင်ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်းသေ၊ ၼမ်ႉတွၼ်းပိူင်လူင်ၶွင် MS/MS spectrum acquisition ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် metabolites ဢၼ်ဢမ်ႇၸပ်းၽၢၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းမိူၼ်တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ သိုပ်ႇလူတ်းယွမ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈတၢင်းမူတ်းၶွင် metabolome ၶွင်မႂ်မႆႉ ၽွင်းမိူဝ်ႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းမၼ်းတိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတိူဝ်းလိူဝ်မႃးၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၼ်ႂးလွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင် metabolome ဢၼ်ပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈတူဝ်သတ်းၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်တၢင်းလွင်ႈတိူဝ်းလိူဝ်မႃးဢၼ်မီးလွင်ႈႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်ၼ်ႂးလွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင် transcriptome ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင် metabolome ဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်ၼႆႉ(မီးၵႃႈၶၼ် Si ဢၼ်သုင်လိူဝ်) ၼၼ်ႉပဵၼ် metabolite ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းဢၼ်မီးတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇဢၼ်မီးၽၢင်ႁၢင်ႊမိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ OD theory ၼၼ်ႉသေတႃႉ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ MT ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း လွင်ႈပဵၼ်ၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ လွင်ႈၶိုၼ်းႁဵတ်းပရူဝ်ႇၵရႅမ်ႇ metabolome ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ပိူင်ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးၵၼ် (MT ဢၼ်လီသုတ်း၊ ႁၢင်ႊ 1B) ယွၼ်ႉဝႃႈ ထၢတ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၽၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၽၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁႄႉၵင်ႈၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉတေၸွမ်း လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ Si ဢၼ်ၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈၼၼ်ႉယူႇ။
ပိူင်ဢၼ်လီမၢႆတွင်းဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉဢၼ်ၼႆႉ တိၺွပ်းဝႆႉထႅင်ႈၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ်ဝႃႈ တႄႇတီႈထၢၼ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ(တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်လဵဝ်လႄႈ ႁူဝ်ၵူၼ်းယႃႈမဝ်းၵမ်) တေႃႇထိုင် တၢင်းၼမ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ယ်ႂႇလိူဝ်(ၸိူဝ်ႉၽၼ်းယႃႈမဝ်းၵမ်ဢၼ်ၵပ်းၵႆႇၸမ်ၵၼ်)၊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉၼ်ႂး “လွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈဢၼ်လီသုတ်း” ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မွင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ (20) လႄႈ Kessler လႄႈ Kalske (1) ၶဝ် တၢင်ႇၼႄ လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း တႃႇတေ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ သၢမ်ဢၼ် ၶွင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ် Whittaker (50) ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ပဵၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်း လႄႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ထၢတ်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇလႆႈၼႄ ၶေႃႈၼမ်း လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ တႃႇၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်း လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈ ၼႄဝႆႉ လၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ လွင်ႈထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၶေႃႈမုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼ်ႂးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၶွင် Whittaker ၼၼ်ႉတေဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ α-metabolic မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင် MS/MS spectra ၼ်ႂးတူၼ်ႈဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉသေ၊ လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ β-metabolic မိူၼ်ၼင်ႇ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈထၢတ်ႈဢၼ်မီးၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶွင် ၸုမ်းႁူဝ်ၵူၼ်း Space လႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ γ-metabolic တေပဵၼ်လွင်ႈၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႄ JA ၼႆႉလမ်ႇလွင်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၶွင် လွင်ႈထၢတ်ႈဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈထတ်းသၢင်ႈတၢင်းၼမ်ဢၼ်ႁဝ်ႈႁႅင်းၶွင်လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၶွင် ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈၶွင် JA biosynthesis ၸူးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ metabolome ၼၼ်ႉလႄႈ ၸွင်ႇသၢႆငၢႆ JA ၼႆႉပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ metabolic ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် ၼိူဝ်တၢင်းၼမ်ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ယ်ႂႇၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇယူႇႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၶႃႈလႆႈသွၵ်ႈႁၼ်ဝႃႈ သၽႃႇဝတူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉၶွင် Nepenthes herbivorous ၼႆႉႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင် metabolome လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶွင် လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင် metabolome ၼ်ႂးႁူဝ်ၵူၼ်းၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nicotiana လႄႈ ၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nicotiana ဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇၵၼ်ၸမ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵႆႇၵၼ်ဢၼ်လီၸွမ်းလွင်ႈပၼ်သၢႆငၢႆ JA ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈသၢႆငၢႆ JA ၼၼ်ႉ လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇၼၼ်ႉ လွင်ႈဢၼ် တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်လဵဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ထၢတ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈ ယႃႉပႅတ်ႈ (ႁၢင်ႊ 3, C လႄႈ E) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ သၢႆငၢႆ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ ၶွင် ႁူဝ်ၼပ်ႉ Nepenthes ဢၼ်ယွမ်းလူင်းၸွမ်း သၽႃႇဝၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် မီးၼမ်ႉၼၵ်းဝႆႉလႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ β လႄႈ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ တေႃႇ လွင်ႈထတ်းၸႅတ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ လွင်ႈတိုၼ်ႇတဵၼ်ႈ ႁႅင်းတေႃႇ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ထၢတ်ႈပွင်း ဢၼ်မီး ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၶူၼ်းလေႃးၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉ တွၼ်ႊ ၼႃႈတႃ metabolome လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢၼ်လီ တင်း JA signals ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈ ပၢႆးထၢတ်ႈ တူဝ်ၸႂ် ၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ယႃႈမဝ်းၵမ် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ၸမ်ၸႂ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ပိူင်ႈၵၼ် တင်းၼမ်လႄႈ ထၢတ်ႈ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်းၼၼ်ႉ လႆႈမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၼႂ်းၽၢႆႇ ၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းလႄႈ မၼ်းၸင်ႇ ၸႅၵ်ႇၽႄလႆႈ ၼမ်လိူဝ်မႃး။ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈ တိၺွပ်းဝႆႉ ၼႃႈတႃ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၼႆႉ ၼေဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈၵိၼ် တူၼ်ႈမႆႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ထၢတ်ႈ gamma လႄႈ လွင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ၼၼ်ႉ ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼႆႉ သၢႆငၢႆ JA ၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈငႃႇမၼ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုၵ်ႉတွၼ်းၶွင် metabolome ၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ OD ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင်ၼၼ်ႉသေ မၼ်းမီးလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇလီတင်း JA signal ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ JA signal သမ်ႉ ၵွင်ႉၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈထၢတ်ႈ gamma ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႄဝႃႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ OD ၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်း လႆႈထုၵ်ႇ လွင်ႈပလၢတ်ႉသတိတ်ႉၶွင် JA ၼၼ်ႉတႅပ်းတတ်းဝႆႉ၊ ဢမ်ႇဝႃႈတေပဵၼ်ၼိူဝ် တၢင်းၼမ်ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၼိူဝ်တၢင်းၼမ်ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ယ်ႂႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈလွင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်း Exogenous JA ဢၼ်လွတ်ႈၽေးလွင်ႈဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈလွင်ႈႁဵတ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်မီးသၢႆၸ်ႂၶွင် JA ၼၼ်ႉၼႄထႅင်ႈဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းယႃႈမဝ်းၵမ်ဢၼ်ၵပ်းၵႆႇၵၼ်ၸမ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄဢွၵ်ႇပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇပၼ်သၢႆငၢႆလႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇပၼ်သၢႆငၢႆ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ပိူင် JA ၶွင်ၶဝ်လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလႆၢႈဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ တူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇတုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇလႆႈ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၶဝ်ဢမ်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ JA ဢၼ်မီးၼ်ႂးတူဝ်လႄႈ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶဝ်လႆႈယူႇတႂ်ႈလွင်ႈမၵ်းၶၢၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈတူင်ႉၼိုင်တူဝ်ၶိင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉတေၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးၵွပ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇၼ်ႂးပီႇၸႃႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၢင်ႊၸိူဝ်းၼ်ႂးသဵၼ်ႈတၢင်းပၼ်သၢႆငၢႆ JA (AOS လႄႈ JAR4 ၼ်ႂး N. crescens)ၶွင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉတွၼ်းဢၼ်ၼႆႉၼႄဝႆႉဝႃႈ ပိူင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼ်ႂးလွင်ႈႁပ်ႉၶၢမ်ႇႁေႃႇမူင်းၽၢႆႇၼ်ႂးလႄႈ လွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉတွပ်ႇၵၼ်ၼ်ႂးၵႄႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇလႄႈ တူဝ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶွင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈထၢတ်ႈပဵၼ်လူႉၼၼ်ႉ ၵပ်းၵႆႇၵၼ်တၢင်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသၽေႃးတြႃးဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတၢင်းမူတ်းၼ်ႂးလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶွင် လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆၸ်ႂၸူးသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးၶွင် တၢင်းယၢမ်ႈဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈဢၼ်သုၵ်ႉသၢၵ်ႉ phenotypic ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉ MS ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ၼမ်မႃးၼၼ်ႉသေ လွင်ႈထတ်းသၢင် တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၼိူဝ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် ၸၢင်ႊပူၼ်ႉလိူဝ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ ၵေႃႉလႂ်ၵေႃႉၼၼ်ႉ/ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ လႄႈ ႁဵတ်းၵၢၼ် ထတ်းသၢင် လုမ်ႈၾႃႉ တႃႇၼႄ ပိူင်ၾၢင် ဢၼ်ဢမ်ႇထၢင်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင် ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်ၼၼ်ႉ လွင်ႈတႅၵ်ႈၼိူင်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ၽႅၼ်ႇလိၼ် ဢၼ်မီးတီႈပွင်ႇ ဢၼ်တေၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇၶူၼ်ႉႁႃ ၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ လွင်ႈႁူမ်ႈပွင်း MS/MS metabolomics ဢၼ်ဢမ်ႇၸပ်းၽၢၵ်ႇ လႄႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝႃႈ မၼ်းပၼ် မႅတ်ႉထရိၵ်ႉ ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၽႅၼ်ႇလိၼ် တႃႇၶူၼ်ႉႁႃ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ ၼိူဝ် တၢင်းၼမ် ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈႁဵတ်း ၼႂ်းလွၵ်းလၢႆးၼႆႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်လဵၵ်ႉ/ဢၼ်ယႂ်ႇ လႄႈ ပၢႆးသၢႆႊတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။
တီႈထၢၼ်ႈလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးဢၼ်ယ်ႂႇလူင်ၼၼ်ႉ၊ ၵႅၼ်ၶွင် ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇလႄႈ မူင်ႈမႅင်းၶွင် Ehrlich လႄႈ Raven (51) ၼၼ်ႉပဵၼ်တွၼ်ႈတႃႇတေလၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ထၢတ်ႈၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းၶွင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈၶွင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ႁႃႈသိပ်းပီႊ ဢၼ်ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈငႃႇ ဢၼ်ၼႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇသူႈလႆႈ ထတ်းသၢင် လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ် ဢၼ်ၼႆႉ (52)။ ဢၼ်ၼႆႉၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ၽၢင်ႁၢင်ႊ phylogenetic ၶွင် ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ metabolic ဢၼ်ၼိူင်းၵၼ်လႆႈ ၼ်ႂးၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတူၼ်ႈဢၼ်မီးတီႈၵႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁႃယၢပ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇတေ ၵမ်ႉယၼ်ပၼ် လွၵ်းလၢႆးထတ်းသၢင် ပဝ်ႉမၢႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ MS/MS ယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်း လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် ၵေႃႇသၢင်ႈ MS/MS ၶွင် ထၢတ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉဝႆႉ (ဢမ်ႇလႆႈလိူၵ်ႈ ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊဝႆႉ ဢွၼ်တၢင်း) လႄႈ လႅၵ်ႈလၢႆႊ MS/MSs ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် MS/MS ဢၼ်ၼိူင်ႈ၊ ၶေႃႈၼႄ သဵၼ်ႈမၢႆ ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈ။ လွင်ႈတၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈမၼ်းမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း လွင်ႈထတ်းသၢင်ႈ phylogenetic ဢၼ်တေၸၢင်ႈၸ်ႂႉတိုဝ်း လွင်ႈသိုဝ်ႈၶၵ်ႉတွၼ်ႈတွၼ်ႈတႃႇတေၼပ်ႉသွၼ်ႇ တၢင်းၼမ်ၶွင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၽၢင်ႁၢင်ႊဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇလၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈၸၼ်ႉ ပၢႆးထၢတ်ႈသၢႆၸႂ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈထတ်းတူၺ်း တၢင်းႁၼ်ထိုင် ၶွင် Firn လႄႈ Jones (53) ၼေဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ ၼႆႉ လႆႈထိင်းသိမ်းဝႆႉ တီႈၸၼ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် တႃႇပၼ် ၶူဝ်းၵုၼ်ႇ တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ် ပၢႆးၸႂ် ဢၼ်ဢမ်ႇၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တႅၼ်းတၢင် ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊထၢတ်ႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးသၽေႃးတြႃးၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၼႆႉ ပၼ်ဝႆႉ ၶွပ်ႇပိူင်ဢၼ် လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၽွင်းယၢမ်း ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊၼပ်ႉသွၼ်ႇလႆႈ ႁႂ်ႈပဵၼ် ပွတ်းတွၼ်ႊ ၵၢၼ်ထတ်းထွင် လႅၵ်ႈလၢႆႊ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်လႆႈတၢင်ႇၼေဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ႁူဝ်ယွႆႈမၼ်းတႄႉ၊ မိူဝ်ႈဝၼ်းၸဝ်ႉၶွင် ပၢႆးသၢႆၸ်ႂဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈမေႃႇလီႇၵျူးၼၼ်ႉ၊ ၶေႃႈႁၼ်ထိုင်လွင်ႈႁႄႉၵၢင်ႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇမႃးသေယဝ်ႉ၊ လွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၶိုင်ပွင်လူၺ်ႈ ၶေႃႈထၢင်ႇထိူမ်ဢၼ်တႅပ်းတတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင်ဝႃႈပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လဵဝ်ၶွင်လွင်ႈၶိုၼ်ႈယ်ႂႇဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ပၢႆးၸၢင်ႊ တႃႇတႅၵ်ႈ ၶူၼ်းလေႃး ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်း တင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လွၵ်းလႆၢးဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼႆႉ မၼ်းၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းတေႉတေႉ ၼႂ်းလွင်ႈလိူၵ်ႈ လွၵ်းလႆၢးလွင်ႈတၢင်းတၢင်ႇဢၼ်သေတႃႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉၶဝ် တႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ႁဝ်းၼိူဝ် ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉပႆၢးထၢတ်ႈသႆၢၸႂ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈမၵ်းၶႅၼ်ႈလိူဝ်သေ လွၵ်းလႆၢးၼပ်ႉသွၼ်ႇ ဢၼ်မီးဝႆႉ ၼႂ်းပႆၢးသႆၢႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉၶေႃႈမုၼ်းၼမ် မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် သၽေႃးတြႃးဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းပူၼ်ႉလိူဝ် ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႆၵႆလႄႈ ပိူင်တၢႆ/ပၼ်ႇႁွပ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈယႃႉပႅတ်ႈလႆႈ (4)။ ႁဝ်းႁၼ်ဝႃႈ ၵၢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်လႆႈ ၵပ်းသိုပ်ႇမႃး တီႈၼႆႈၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းႁဝ်း ၶဝ်ႈၸႂ်တေႃႇ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊ ဢၼ်ပႆႇႁိုင်ၼႆႉ (ႁဵတ်းႁိုဝ်) လႄႈ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်း (ယွၼ်ႉသင်) လႄႈ ၸၢင်ႊၵမ်ႉၸွၺ်ႈပၼ် ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၶေႃႈမုၼ်း ပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ၼႄတၢင်း လူၺ်ႈ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းထတ်းသၢင်ႈၶိုၼ်း တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်တိုၵ်းသူၼ်းပၼ် ၵူၼ်းသႅၼ်းႁုၼ်ႈမႂ်ႇၸိူဝ်းပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလဵင်ႉလူတူဝ်သတ်းဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇၵမ်းသိုဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းလူၺ်ႈလွင်ႈလဵင်ႉလူ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸၼ်ႉထူၼ်ႈသွင် ဢမ်ႇၼၼ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ Sl ၼိူဝ်မႂ်တူၼ်ႈဢၼ်မီးသီလမ်ဢၼ်လဵဝ်ၶွင်တူၼ်ႈဢၼ်မွၵ်ႇမွၵ်ႇဢၼ်လဵဝ်၊ ဢၼ်မီးတူၼ်ႈဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် 10 တူၼ်ႈ တီႈတူၼ်ႈၼိူင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၶွၼ်ႉသေ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇမူင်ႈမႅင်းသေ ဝၢႆးသေ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ် 24 လႄႈ 72 ၸူဝ်ႈမူင်းယဝ်ႉ ဢဝ်မႂ်မႆႉ ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ၵဵပ်းဢဝ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႅင်ဝႆးဝႆးသေ ဢဝ်ထၢတ်ႈဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်းၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃး။
ႁဵတ်းမိူၼ် လၢႆးယူတ်းယႃ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ႁႂ်ႈမၼ်း ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ် ႁႅင်းၼႃႇ။ လၢႆးမၼ်းတႄႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း မၢၵ်ႇလေႃႉ ပိူင်ၾၢင်ၽႃႈသေ ၶူၼ်းသႂ်ႇ ႁွႆးၸဵပ်း သၢမ်ထႅဝ် တီႈၵွၵ်းႁူဝ် တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇ တဵမ်ထူၼ်ႈ သၢမ်မႂ် သၢမ်မႂ် ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၽႅၼ်ႇၽႃႈ ၽႄႈတိူၼ်းၼၼ်ႉသေ ဢဝ် 1:5 Diluted Ms. ၵဵပ်းဢဝ်သေ ႁဵတ်းၵၢၼ် မႂ်မႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးဢၼ်လၢတ်ႈမႃး မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉသေ ထွၼ်ဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈငႃႇ လႄႈ ႁေႃႇမူင်းတူၼ်ႈမႆႉ (54) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တွၼ်ႈတႃႇ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း JA ဢၼ်ပဵၼ် ၽၢႆႇၼွၵ်ႈၼၼ်ႉ မႂ်မွၵ်ႇၵွၼ် သၢမ်မႂ် ဢၼ်ပဵၼ် တူၼ်ႈမွၵ်ႇၵွၼ် ႁူၵ်းဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၵူႊဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် ၼမ်ႉယႃႈ လႅၼ်ႇၼူဝ်ႇလိၼ်ႇ 20 μl ဢၼ်ပႃး MeJA 150μg (Lan + MeJA) လႄႈ ၼမ်ႉယႃႈ လႅၼ်ႇၼူဝ်ႇလိၼ်ႇ 20 μl ႁူမ်ႈတင်း ယႃႈယႃ ၵုမ်းထိင်း ႁွႆးၸဵပ်း (Lan + la.0) ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁွႆးၸဵပ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉယႃႈ လႅၼ်ႇၼူဝ်ႇလိၼ်ႇ 20 μl ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ႁဵတ်းလွင်ႈမူတ်းသႂ်ယဝ်ႉ 72 ၸူဝ်ႈမူင်းယဝ်ႉ ဢဝ်မႂ်မၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႅင် ၼႂ်းၼမ်ႉၼၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇသေ သိမ်းဝႆႉ တီႈ -80°C တေႃႇထိုင် ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၸုမ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ လႆႈႁၼ် သၢႆၸိူဝ်ႉၽၼ်း JA လႄႈ ET 4 ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် irAOC (36)၊ irAOC ၼႆႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈ JA လႄႈ JA-Ile ယွမ်းလူင်း ႁၢဝ်ႈႁႅင်းသေ irCOI1 သမ်ႉ ဢမ်ႇႁူႉႁၼ် လွင်ႈ JAs ၼၼ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း EV ၼႆၸိုင် လွင်ႈၵဵပ်းႁွမ် JA-Ile ၼႆႉ ၼမ်မႃး။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ irACO ၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ET ယွမ်းလူင်းသေ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း EV ၼႆၸိုင် sETR1 ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉႁၼ်လႆႈ ET ၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ET ၼမ်မႃး။
ၶိူင်ႈထတ်းသၢင် သၢႆလႅင်း လႅတ်ႇသိူဝ်ႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း သၢႆလႅင်း (Sensor Sense ETD-300 ၶိူင်ႈထတ်းသၢင် ET ၶၢဝ်းယၢမ်းတႄႉတႄႉ) ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ ႁဵတ်းၵၢၼ် တႅၵ်ႈ ET ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇ ၶဝ်ႈၸိမ်။ ဝၢႆးသေ ယူတ်းယႃယဝ်ႉၵမ်းလဵဝ် ဢဝ်မႂ်မၼ်း ၶိုင်ႈၼိုင်ႈ တႅပ်းသေ ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်း ၵွၵ်းမၢၼ်ႇ ဢၼ်ပိၵ်ႉဝႆႉ 4 မီႇလီႇလီႇတႃႇၼၼ်ႉသေ ႁႂ်ႈတီႈႁူဝ်မၼ်း ၵွၼ်ႈမၼ်း ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 5 ၸူဝ်ႈမူင်း။ ၽွင်းမိူဝ်ႈတႅၵ်ႈၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵွၵ်းၼမ်ႉ ၼိုင်ႈၵွၵ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်လူမ်းသႅၼ်ႈသႂ် 2 လီႇတႃႇ/ၸူဝ်ႈမူင်း တႃႇၶၢဝ်းတၢင်း 8 မိၼိတ်ႉသေ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း မၼ်းယၢမ်ႈလတ်းၽၢၼ်ႇ ၶိူင်ႈၸွႆႈထၢတ်ႈ ဢၼ် Sensor Sense ပၼ်ဝႆႉ တႃႇတေဢဝ်ဢွၵ်ႇ CO2 လႄႈ ၼမ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်း microarray ၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းမၼ်း လႆႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈ (35) သေယဝ်ႉ သိမ်းဝႆႉတီႈ သုၼ်ၵၢင် ၶေႃႈမုၼ်း ပၢႆးၸၢင်ႊလွင်ႈသၢႆၸႂ် (NCBI) ဢၼ်ပဵၼ် ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ လွင်ႈၼႄ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း (မၢႆၶဝ်ႈ GSE30287) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း မႂ်မႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈယူတ်းယႃ W + OSMs လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း ဢၼ်ဢမ်ႇလူႉလႅဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈထွၼ်ဢွၵ်ႇမႃး တႃႇၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ ႁႅင်းၵွၼ်ႈမၼ်း ပဵၼ် log2 ယဝ်ႉ။ ၵွၼ်ႇပႆႇထတ်းသၢင် သဵၼ်ႈမၢႆၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း R software package သေ လႅၵ်ႈလၢႆႊ ပိုၼ်ႉထၢၼ်မၼ်း ႁႂ်ႈပဵၼ် ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 75 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းလွင်ႈၶပ်ႉၸႅၼ်ႇ RNA ဢၼ်ပဵၼ်ငဝ်ႈမၼ်း(RNA-seq) ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nicotiana ၼၼ်ႉလႆႈမႃးတီႈ ႁူင်းလိၵ်ႈမၢႆတွင်းလွင်ႈလူဢၢၼ်ႇပွတ်းၶွင် NCBI (SRA)၊ မၢႆၶူင်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉပဵၼ် PRJNA301787၊ ဢၼ် Zhou et al ၶဝ်တၢင်ႇလၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (39) သေ သိုပ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇ (56) ၼၼ်ႉ။ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ် W + W, W + OSM လႄႈ W + OSS1 ဢၼ်ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nicotiana ၼၼ်ႉ လႆႈလိူၵ်ႈဢဝ် တႃႇထတ်းသၢင် ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼႆႉသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ - ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လွင်ႈလူဢၢၼ်ႇ RNA-seq ဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ၾွၼ်ႉ FASTQ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ HISAT2 ၼႆႉ မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ် FASTQ ႁႂ်ႈပဵၼ် SAM သေ SAMtools သမ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ် ၾၢႆႇ SAM ႁႂ်ႈပဵၼ် ၾၢႆႇ BAM ဢၼ်ၸႅၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ StringTie ၼႆႉၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းပီႇၸႃႉ လႄႈ လွၵ်းလၢႆးလွင်ႈၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၶွင်မၼ်းၼၼ်ႉတႄႉပဵၼ်ဝႃႈ မၼ်းမီးဝႆႉ ပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ ၼ်ႂးပွတ်းတွၼ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈႁဵင်ၼိူင်ႈၼ်ႂးၼိူင်ႈလၢၼ်ႉဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈဢၼ်ၶပ်ႉၸႅၼ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
သဝ်ၶရူဝ်ႇမႃႇထရူဝ်ႇၵရႅပ်ႉ Acclaim (150 mm x 2.1 mm; တၢင်းယႂ်ႇၽုၼ်ႇ 2.2μm) ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင်ၼၼ်ႉလႄႈ သဝ်ပႂ်ႉ 4 mm x 4 mm ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်သေ ႁဵတ်းဝႆႉ။ ၼႂ်းပိူင် ၶရူဝ်ႇမႃႇထူဝ်ႇၵရႃႇၾီႇ ၼမ်ႉ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ သုင်သုတ်း (UHPLC) ၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶႅပ်းႁၢင်ႈ သွင်ဢၼ် ဢၼ်မီးပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် 0 တေႃႇထိုင် 0.5 မိၼိတ်ႉ၊ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.05%၊ 0.5 တေႃႇထိုင် 23.5 မိၼိတ်ႉၼၼ်ႉ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ ၵရဵတ်ႉ ပဵၼ် 10% A လႄႈ 90% B ၊ 23.5 တေႃႇထိုင် 25 မိၼိတ်ႉ ဢၢႆႇသူဝ်ႇၵရႅတ်ႉ 10% A လႄႈ 90% B ၼမ်ႉလႆ 400μl/min ။ တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ထတ်းသၢင် MS တင်းမူတ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၶူဝ်လႆၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်း ၶိူင်ႈထတ်းသၢင် ဢၼ်မီး သီႇၸဵင်ႇ လႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်မိၼ် (qTOF) ဢၼ်ပႃး ၶိူင်ႈထတ်းသၢင် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းလၢႆး ဢၢႆႇဢူဝ်ႇၼိတ်ႉ ဢၼ်လီ (ႁႅင်းၾႆးၾႃႉ ၼႂ်းသဵၼ်ႈလိူတ်ႈ 4500 V; ဢွၵ်ႇသဵၼ်ႈလိူတ်ႈ 130 V ; တၢင်းမႆႈ ဢၼ်ႁႅင်ႈ 200 min aiters li/0C;
ႁဵတ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင် MS / MS fragment analysis (ဝၢႆးၼႆႉ တေႁွင်ႉဝႃႈ MS / MS) ဢၼ်ဢမ်ႇၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၸၢင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄလႆႈ ၶေႃႈမုၼ်း တႃႇတေလႆႈၶေႃႈမုၼ်း ၵေႃႇသၢင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈပိူင်ပဵၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႈႁၼ်လႆႈ တင်းမူတ်းၼၼ်ႉ။ တၢင်းႁၼ်ထိုင် လွၵ်းလၢႆး MS/MS ဢၼ်ဢမ်ႇၸႅၵ်ႇၽႄလႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈဝႃႈ quadrupole ၼႆႉ မၼ်းမီးၽၵ်းတူ ဢၼ်ႁင်းၶေႃ ၽုင်မၼ်း ဢၼ်ယႂ်ႇၼႃႇ [ယွၼ်ႉၼၼ် ဝူၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၽုင်တေႃႇ တၢင်းၼမ်ဢေႇ (m/z) တင်းမူတ်းၼႆႉ ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ] ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉလွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼႆႉသေ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶိူင်ႈ Impact II ၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ လွင်ႈၵိူင်း CE လႄႈ လွင်ႈထတ်းသၢင်လွတ်ႈလႅဝ်းလၢႆလၢႆဢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈၽႃႇၺႃးၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈၽႃႇၺႃးၵၼ် ဢၼ်တိူဝ်းလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႅပ်ႈမၼ်း ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢဝ် UHPLC-electrospray ionization/qTOF-MS သေ ထတ်းသၢင်တူၺ်း တူဝ်ယၢင်ႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း လၢႆးထတ်းသၢင် သၢႆလႅင်း ဢၼ်လဵဝ် (ငဝ်းလၢႆး လွင်ႈတႅၵ်ႇယၢႆႈ ဢၼ်ဢေႇ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး လူၺ်ႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇယၢႆႈ ၼႂ်းငဝ်ႈငႃႇ) ၼၼ်ႉသေ သၵ်ႈၵႅၼ်ႇ တႄႇဢဝ် m/z 50 တေႃႇထိုင် 1500 တီႈ လွင်ႈၶိုၼ်းႁဵတ်းၶိုၼ်း 5 Hz ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၵႅတ်ႉသ် ဢၼ်ၽႃႇၺႃးၵၼ် တႃႇထတ်းသၢင် MS/MS သေ ႁဵတ်းၵၢၼ် တႅၵ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း တီႈ ႁႅင်းၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ၽႃႇၺႃးၵၼ် ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် 4 ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် 20, 30, 40, လႄႈ 50 eV ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းတႅၵ်ႈတင်းမူတ်းၼၼ်ႉ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ quadrupole ၼႆႉ မီးၽၵ်းတူ ဢၼ်ႁင်းၶေႃ ၼမ်ႉၼၵ်း ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ တႄႇဢဝ် m/z 50 တေႃႇထိုင် 1500 သေ မိူဝ်ႈဢၼ် တူဝ်ၽၢႆႇၼႃႈ m/z လႄႈ လွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း တၢင်းၵႂၢင်ႈ ႁင်းၶေႃ ၼၼ်ႉ လႆႈတမ်းဝႆႉ 200 ၼၼ်ႉ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ လႄႈ 0 Da ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၼၵ်း ဢၼ်မီး ႁင်းၶေႃၼၼ်ႉ ႁဵတ်းၵၢၼ် ႁင်းမၼ်းယဝ်ႉ။ Scan တႃႇ ပွတ်းတွၼ်ႈ ၽုင် မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႂ်းပိူင်ၽုင် ဢၼ်လဵဝ်။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃ သွတ်ႉတီႇယမ်ႇ (ဢၢႆႇသူဝ်ႇပရူဝ်ႇပႅၼ်ႇၼေႃး 50 မီႇလီႇလီႇတႃႇ၊ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 200 μl လႄႈ ၼမ်ႉယႃႈယႃ NaOH 1M 1 မီႇလီႇလီႇတႃႇ) တႃႇထတ်းသၢင် ၼမ်ႉၼၵ်း။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆး တႅၵ်ႈၼိူင်း ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈသုင် ၶွင် Bruker သေ ဝၢႆးသေ ႁဵတ်းၵၢၼ် ၽတ်ႉၽဵင်ႇ သၢႆလႅင်း ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်ပၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ တေတႅၵ်ႈၼိူင်း ၾၢႆႇၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽွၼ်းၵၢၼ် သူင်ႇဢွၵ်ႇ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ တႃႇထတ်းသၢင် ၶေႃႈမုၼ်း v4.0 (Brook Dalton ဝဵင်း Bremen မိူင်းၵျႃႇမၼီႇ) သေ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၾၢႆႇၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပႆႇလႆႈ ႁဵတ်းၵၢၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ် ၾွၼ်ႉ NetCDF ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈမုၼ်း MS/MS ၼၼ်ႉ လႆႈသိမ်းဝႆႉ ၼႂ်းၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇဝႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၶေႃႈမုၼ်း ပၢႆးထၢတ်ႈ ဢၼ်မီး မၢႆၽၢင် တႃႇၶဝ်ႈထိုင် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ MTBLS1471 ။
MS/MS assembly ၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးလႆႈ လူၺ်ႈလွင်ႈထတ်းသၢင် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ၼႂ်းၵႄႈ MS1 လႄႈ MS/MS ဢၼ်ပဵၼ် သၢႆငၢႆ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း တွၼ်ႈတႃႇ ႁႅင်းၽႃႇၺႃးၵၼ် ဢၼ်တႅမ်ႇလႄႈ ဢၼ်သုင် ဢိၵ်ႇတင်း ပၵ်းပိူင် ဢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈမႂ်ႇမႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈ R ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈထတ်းသၢင် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃးလႆႈသေ လိၵ်ႈ C# ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇ ႁဵတ်းသၢင်ႈ ပၵ်းပိူင် ၼႆယဝ်ႉ။
ၼင်ႇႁိုဝ် တေလူတ်းယွမ်းလႆႈ လွင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်ၽွၼ်းလီ ဢၼ်ၽိတ်းပိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ သဵင်ၽၢႆႇလင် လႄႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢၼ်ၽိတ်းပိူင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈႁႃႁၼ် ၽၢင်ႁၢင်ႈ m/z ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၼႂ်းတူဝ်ယၢင်ႇ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵွႆးၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽွၼ်းၵၢၼ် “filled peak” ၶွင် R package XCMS (တႃႇမႄးၶိုၼ်း သဵင်ၽၢႆႇလင် ႁၢဝ်ႈႁႅင်း) ထုၵ်ႇလီၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇတႅၼ်းတၢင် “NA peak” (peak” ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽွၼ်းၵၢၼ် fill peak ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉမီးဝႆႉ ၵႃႈၶၼ် “0′′ intensity တင်းၼမ် ဢၼ်တေမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၵႃႈၶၼ်ႁႅင်း ဢၼ်မီး ၵႃႈၶၼ်ၽၢႆႇလင် ဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈၵေႃႈ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ၽၢင်ႁၢင်ႈ ဢၼ်ႁႅင်းမၼ်း ပူၼ်ႉလိူဝ် ၵႃႈၶၼ်ၽၢႆႇလင် သၢမ်ပုၼ်ႈၼၼ်ႉၵွႆးသေ ဝူၼ်ႉဝႃႈ ပဵၼ် “ၸိၵ်းၸွမ် ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ၵၢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇ PCC ၼၼ်ႉ တေလႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ m/z signals ၶွင် တူဝ်ယၢင်ႇ ၽူႈၼမ်းၼႃႈ (MS1) လႄႈ ၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ ဢၼ်မီး ၸိၵ်းၸွမ် ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ တီႈဢေႇသုတ်း ပႅတ်ႇဢၼ်ၼၼ်ႉၵွႆး။
သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ႁႅင်းၶွင် ၽၢင်ႁၢင်ႈၼမ်ႉၵတ်ႉ precursor ၼႂ်းတူဝ်ယင်ႇတင်းမူတ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈႁႅင်းယွမ်းလူင်း ၽၢင်ႁၢင်ႈၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ ႁႅင်းၽႃႇၺႃးၵၼ် ဢၼ်တႅမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ဢၼ်သုင်ၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ ၽၢင်ႁၢင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇ CAMERA တၢင်ႇမၢႆဝႆႉဝႃႈ ပဵၼ် isotope peak ၼႆၸိုင် မၼ်းၸၢင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇလႆႈထႅင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လူၺ်ႈလွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ပဵၼ်လႆႈ တင်းမူတ်း ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 3 s (ၶၢဝ်းယၢမ်း ဢၼ်လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉ တႃႇၵုမ်းထိင်း တီႈသုင်သုတ်း) ၼၼ်ႉသေ လွင်ႈထတ်းသၢင် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵႃႈၶၼ် m/z ဢေႇလိူဝ် ၵႃႈၶၼ် ၶေႃႈၼႄတၢင်းၼႃႈသေ လွင်ႈတႅၵ်ႇယၢႆႈ MS/MS ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး တီႈဢၼ်တူဝ်ယၢင်ႇ ၼႂ်းၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၶေႃႈၼႄတၢင်းၼႃႈ ဢၼ်မၼ်းလုၵ်ႉမႃးၼၼ်ႉၵွႆး ၸင်ႇတေၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈတႄႇတင်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် ပၵ်းပိူင်ငၢႆႈငၢႆႈ သွင်ဢၼ်ၼႆႉသေ ႁဝ်းၶႃႈ ဢဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ဢၼ်မီး ၵႃႈၶၼ် m/z ယႂ်ႇလိူဝ် m/z ၶွင် ၶေႃႈၼႄ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉသေ ဢိင်ၼိူဝ် တီႈယူႇ တူဝ်ယၢင်ႇ ဢၼ်ၶေႃႈၼႄ ဢွၵ်ႇမႃး လႄႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႈ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႈလိူၵ်ႈလႆႈ ၽၢင်ႁၢင်ႈၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး လူၺ်ႈ ပွတ်းတွၼ်ႈ ၼႂ်းငဝ်ႈငႃႇ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်း MS1 mode ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၽူႈတႅၼ်းၽွင်း ဢၼ်တေပဵၼ်မႃး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၶူဝ်းၶွင် MS/MS ဢၼ်ဢမ်ႇလူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေလူတ်းယွမ်းလႆႈ လွင်ႈၶေႃႈမုၼ်း ဢၼ်လိူဝ်ၼႆႉၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် NDP ၶွင် သၢႆလႅင်း ပူၼ်ႉလိူဝ် 0.6 သေ ၶဝ်ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၶရူဝ်ႇမႃႇတူဝ်ႇၵရမ်ႇ “pcgroup” ဢၼ် CAMERA တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉၼၼ်ႉၸိုင် ႁဝ်းၶႃႈ တေဢဝ်ၶဝ် ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ။ လိုၼ်းသုတ်းမႃး ႁဝ်းၶႃႈဢဝ် ၶေႃႈတွပ်ႇ CE သီႇဢၼ် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၶေႃႈၼႄတၢင်းၼႃႈ လႄႈ ပွတ်းတွၼ်ႈမၼ်း မႃးႁူမ်ႈၵၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ် သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်း ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼၼ်ႉ လူၺ်ႈ လိူၵ်ႈဢဝ် ၸိၵ်းႁႅင်းသုင်သုတ်း ၼႂ်းၵႄႈ ၸိၵ်းၽူႈတႅၼ်းတင်းမူတ်း ဢၼ်မီး ၵႃႈၶၼ် m/z မိူၼ်ၵၼ် တီႈႁႅင်းၽႃႇၺႃးၵၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈဝႆၢးလင်ၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ပႆၢးဝူၼ်ႉၶွင် သၢႆႁိူဝ်ႈလႅင်းဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉသေယဝ်ႉ ဢဝ်သႂ်ႇၸႂ် ငဝ်းလႆၢး CE ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ဢၼ်လူဝ်ႇတႃႇတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇယၢႆႈၼၼ်ႉ ၼမ်သုတ်း ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈတႅၵ်ႇယၢႆႈၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႈသွၵ်ႈႁႃလႆႈ ၽႆၢႇတႂ်ႈ ႁႅင်းၽႃႇၺႃးၵၼ် ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။
RDPI (30) ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပဵၼ်မႃး လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ထၢတ်ႈၼႂ်းတူဝ်။ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ သၢႆလႅင်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ (Hj index) ၼႆႉ လႆႈမႃးတီႈ လွင်ႈၼမ်လၢႆ ၶူဝ်းၶွင် MS/MS ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း Shannon entropy ၶွင် လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ MS/MS ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း ဢၼ် Martínez et al ၶဝ် ၼႄဝႆႉ ပႃႈတႂ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ (8)။ Hj = −∑i = 1mPijlog2(Pij) တီႈဢၼ် Pij ၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း လွင်ႈၵမ်းၵမ်း ၵွင်ႉၵၢႆႇ MS/MS ဢၼ်မၢႆ i ၼႂ်းတူဝ်ယၢင်ႇ j-th (j = 1၊ 2၊...၊ m) (i = 1၊2၊...၊ m) t) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လွင်ႈထၢတ်ႈၼႂ်းတူဝ် (Si index) ၼႆႉ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၼႄ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ၶွင် MS/MS ဢၼ်ပၼ်ဝႆႉ ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈၵမ်းၵမ်းပဵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ တူဝ်ယၢင်ႇ ဢၼ်လႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ MS/MS ၼႆႉ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ Si = 1t (∑j = 1tပိၸ်ပိလၵ်ႉ2ပိၸ်ပိ)
ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိူင်တၢႆပႃႈတႂ်ႈၼႆႉသေ တႅၵ်ႈတူၺ်း ၶေႃႈၼႄ δj ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၶူဝ်းၶွင် ၼႂ်းတူဝ်ယင်ႇ j ၵူႈဢၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ လွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ MS/MS δj = ∑i = 1mPijSi ။
MS/MS spectra ၼႆႉ မၼ်းၸႅၵ်ႇဝႆႉ ပဵၼ်ၵူႈဢၼ်သေ လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် ၶေႃႈမုၼ်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉသေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်း NDP ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢိင် (ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ လွၵ်းလၢႆးၵွင်ႉၵၢႆႇ cosine) ၼၼ်ႉသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းပႃႈတႂ်ႈၼႆႉသေ ပၼ်ၶေႃႈမုၼ်း လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ သၢႆလႅင်း NDP = (∑iS1 & S2WS1, iWS2, i) 2∑iWS1, i2∑iWS2, i2 တီႈဢၼ် S1 လႄႈ S2 မိူၼ်ၼင်ႇ သၢႆလႅင်း၊ လီလီ မိူၼ်ၼင်ႇ သၢႆလႅင်း၊ i ၼႆႉ တၢင်တူဝ် ၼမ်ႉၼၵ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ႁႅင်းသုင်သုတ်း ဢၼ်ဝႃႈ လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၸိၵ်းၸွမ် ဢၼ်ၵႆႉပဵၼ် i-th ၼႂ်းၵႄႈ သၢႆလႅင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢေႇလိူဝ် 0.01 Da ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼၵ်းမၼ်း ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ W = [ႁႅင်းသုင်သုတ်း] m [ၼမ်ႉၵတ်ႉ] n, m = 0.5, n = 2 ၸွမ်းၼင်ႇ MassBank ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆးပၼ်ၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် ပွၵ်ႈၵမ်းသွင် ဢၼ်ပႃးလွင်ႈထတ်းသၢင် NL ဢၼ်ၽႄၵၼ်ဝႆႉ ၼႂ်းၵႄႈ MS/MS ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေႁဵတ်းလႆႈၸိူင်ႉၼႆ ႁဝ်းၶႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်း သဵၼ်ႈမၢႆ NL 52 ဢၼ်ၵႆႉလႆႈထူပ်းၺႃး ၽွင်းမိူဝ်ႈ MS ႁဵတ်းၵၢၼ် ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ၼႂ်းပိူင်လဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉသေ NL ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ (data file S1) ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း တွၼ်ႈတႃႇ MS/MS spectrum ၶွင် ၶူဝ်းၶွင်ထူၼ်ႈသွင် ၶွင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း Nepenthes ဢၼ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ( 9, 26 )။ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ vector သွင်ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် 1 လႄႈ 0 တွၼ်ႈတႃႇ MS/MS ၵူႈဢၼ်ဢၼ် ဢၼ်ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ဢၼ်မီးယူႇယၢမ်းလဵဝ်လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၶွင် NL ၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် တၢင်းၵႆ Euclidean သေ ၶေႃႈမုၼ်း လွင်ႈမိူၼ်ၵၼ် NL ၼၼ်ႉ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉ တွၼ်ႈတႃႇ တူဝ်ၼပ်ႉ NL သွင်ဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၵူႈၸုမ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇတေႁဵတ်း လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်း R package DiffCoEx ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၶႂၢၵ်ႈ လွင်ႈထတ်းသၢင် လွင်ႈၼႄ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်း (WGCNA) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း မႅတ်ႉထရီႇ ဢၼ်ပၼ်ၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ် NDP လႄႈ NL ၶွင် MS/MS spectra သေ ႁဝ်းၶႃႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း DiffCoEx သေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ မႅတ်ႉထရီႇ ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ဢၼ်တႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ၵွင်သွင်ဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈတမ်းဝၢင်း ပရႃႇမီႇတႃႇ “cutreeDynamic” ႁႂ်ႈပဵၼ် လွၵ်းလၢႆး = “hybrid”၊ cutHeight = 0.9999၊ deepSplit = T လႄႈ minClusterSize = 10 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (57)၊ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ R WGCNA ဢၼ်လူဝ်ႇၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၼ်တီႈ တီႈၼႂ်း https://horvath.genetics.ucla.edu/html.
တႃႇတေႁဵတ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင် ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ မေႃႇလီႇၵျူး MS/MS ၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈၵွင်ႉသၢၼ် သၢႆလႅင်း ဢၼ်ပဵၼ်ၵူႈၵၼ် ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် မဵဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ် NDP လႄႈ NL သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ Cytoscape သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁၢင်ႈၽၢင် ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈၶပ်ႉတမ်း ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ၼႂ်း ဢႅပ်ႉပလီႇၵေးသျိၼ်း ၶႂၢၵ်ႈၶပ်ႉတမ်း CyFilescape yFiles ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႂ်ႉတိုဝ်း R version 3.0.1 သေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ထတ်းသၢင် သဵၼ်ႈမၢႆ ၼိူဝ်ၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉ။ လွင်ႈထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၽၢႆႇသဵၼ်ႈမၢႆၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈထတ်းသၢင် သွင်ၽၢႆႇ ၶွင်လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ (ANOVA) သေ ၸွမ်းမႃး လွင်ႈထတ်းသၢင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ဢၼ်သိုဝ်ႈယူဝ်း (HSD) ၶွင် Tukey ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေထတ်းသၢင်တူၺ်း လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈယူတ်းယႃ တူဝ်သတ်း ဢၼ်ၵိၼ်တူၼ်ႈမႆႉ လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်းၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈထတ်းသၢင် t test ၶွင် Student’s t သေ ထတ်းသၢင်တူၺ်း လွင်ႈၽႄႈၸွတ်ႇ သွင်ႁွႆး ၶွင်တူဝ်ယၢင်ႇ သွင်ၸုမ်း ဢၼ်မီး လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇၶေႃႈမုၼ်းၽိူမ်ႉထႅမ် တႃႇလိၵ်ႈပိုတ်ႇၼႆႉ တူၺ်းတီႈလႆႈတီႈ http://advances.sciencemag.org/cgi/content/full/6/24/eaaz0381/DC
ၼႆႉပဵၼ် လိၵ်ႈပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ ဢၼ်ပိုၼ်ၽႄ ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈ ၶွင် Creative Commons Attribution-Non-Commercial License ဢၼ်ပၼ်ၶႂၢင်ႉ တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ ၽိုၼ်ဢိင်ႈ.
မၢႆတွင်း - ႁဝ်းၶႃႈ ယွၼ်းႁႂ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပၼ် ဢီးမေးလ် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်းဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် တီႈၼႃႈလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တေႁူႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၶဝ် ႁၼ် ဢီးမေးလ်ၼၼ်ႉ လႄႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢီးမေးလ် ဢၼ်ဢမ်ႇလီၼၼ်ႉၵွႆး။ ႁဝ်းၶႃႈတေဢမ်ႇၵဵပ်းဢဝ် ဢီးမေးလ်သင်။
ၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇထတ်းတူၺ်းဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ၽူႈမႃးဢႅဝ်ႇလႄႇႁိုဝ် လႄႈ ႁႄႉၵင်ႈလွင်ႈသူင်ႇလိၵ်ႈ spam လူၺ်ႈလၢႆးဢွမ်လူမ်း။
လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇၼႆႉ ပၼ်ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တႃႇၼိူင်းတေႃႇ metabolomes ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း လႄႈ လၢမ်းၶၢတ်ႈတေႃႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ႁႄႉၵင်ႈ ဢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ၶေႃႈမုၼ်းၶၢဝ်ႇၼႆႉ ပၼ်ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် တႃႇၼိူင်းတေႃႇ metabolomes ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း လႄႈ လၢမ်းၶၢတ်ႈတေႃႇ လၵ်းပိူင်တႅၵ်ႈ ႁႄႉၵင်ႈ ဢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
©2021 ၸုမ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ တႃႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးသၢႆႊ။ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ။ AAAS ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ် ၸုမ်း HINARI ၊AGORA ၊OARE ၊CHORUS ၊CLOCKSS ၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇပၢႆးသၢႆႊ ISSN 2375-2548။