ယိၼ်းၸူမ်းၶွပ်ႈၸႂ်ထိုင် ၽူႈၶဝ်ႈမႃးတူၺ်း Nature.com ၶႃႈ။ ဝႅပ်ႇယၢင်ႇ Browser ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇၼၼ်ႉ မၼ်းမီးလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် CSS ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ။ တႃႇတေလႆႈၽွၼ်းလီၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ် ႁႂ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈတူၺ်းလိၵ်ႈ ဢၼ်မႂ်ႇလိူဝ်ၼၼ်ႉ (ဢမ်ႇၼၼ် ပိၵ်ႉပႅတ်ႈ လၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်မႅၼ်ႈၵၼ် ၼႂ်း Internet Explorer) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၵႄႈၼႆႉ ၼင်ႇႁိုဝ် တေၵမ်ႉထႅမ်လႆႈ တႃႇသေႇၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ ၼႄပၼ် ဝႅပ်ႉသၢႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇပႃး သတၢႆႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸေႃႇဝႃႇသၵရိပ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ် ထၢတ်ႈၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇ (Cd) ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊပဵၼ်ၽေးတေႃႇ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈယႃႈယႃ Panax notoginseng တီႈမိူင်းယူၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ တႂ်ႈလွင်ႈတဵၵ်းတဵင် Cd ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈၼွၵ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း တႃႇပွင်ႇၸႂ်လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် (0, 750, 2250 လႄႈ 3750 kg/h/m2) လႄႈ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၼိူဝ်မႂ်မႆႉ လူၺ်ႈ oxalic acid (0, 0.1 လႄႈ 0.2 mol/L) ၼိူဝ် လွင်ႈၵဵပ်းႁွမ် Cd လႄႈ ထၢတ်ႈဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း ပိူင်ၵၢၼ် လႄႈ ယႃႈယႃ ၶွင် ပႃႇၼႅတ်ႉ ၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵျိၼ်ႇသႅၼ်ႇ။ ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈၶီၸႂ် Cd ၼၼ်ႉ ပေႃးဢဝ် ထၢတ်ႈ oxalic acid သေ ၽုၺ်ႇပၼ် ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် လႄႈ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ Ca2+ ၼႂ်း Panax notoginseng ၼမ်မႃးသေ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵွင်ႉ Cd2+ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်ဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သႂ်ႇလေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ တိူဝ်းမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈထၢတ်ႈ ဢၼ်ၵုမ်းထိင်း လွင်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် CAT ၼမ်မႃး 2.77 ပုၼ်ႈ။ ၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD ၼႆႉ ၶိုၼ်ႈထိုင် 1.78 ပုၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼၵ်း MDA ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ 58.38% ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈလီ တင်း ၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ၊ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း၊ ပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ လႄႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈၶႄႇလ်သီႇယမ်ႇ ဢၢႆႇယွၼ်ႇ (Ca2+) ၼႂ်းၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၼမ်မႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ Cd ယွမ်းလူင်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈၶီၸႂ် လႄႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ထၢတ်ႈ သႅပ်ႇၼိၼ်ႇ လႄႈ ထၢတ်ႈၾလႅဝ်ၼူဝ်ႇ တင်းမူတ်း ၼမ်မႃး။ ၼမ်ႉၼၵ်း Cd ၼႆႉ ဢေႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈသေ ဢေႇလိူဝ် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉ 68.57% သေ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ၵႃႈၶၼ်ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ (Cd≤0.5 mg kg-1, GB/T 19086-2008) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တၢင်းၼမ် SPN ၼႆႉ မီး 7.73% သေ ထိုင်တီႈသုင်သုတ်း ၼႂ်းၵႄႈ လၢႆးယူတ်းယႃတင်းမူတ်းသေ ထၢတ်ႈ flavonoid ဢၼ်ပႃးၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈမႃး တင်းၼမ် 21.74% သေ ထိုင်တီႈ ၵႃႈၶၼ်ပၢႆးယႃႈယႃ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ လႄႈ ၽွၼ်းလီ ဢၼ်လီသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇ (Cd) ၼႆႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ၵႆႉပဵၼ် ၼႂ်းလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈသေ ၶၢႆႉတီႈယူႇငၢႆႈငၢႆႈ လႄႈ မီးၵွင်ႉၵၢႆႇ ပၢႆးၸႂ် ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ။ El-Shafei et al2 ၶဝ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ၵွင်ႉၵၢႆႇ ၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇၼႆႉ မၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တီႈမိူင်းၶႄႇ ပွတ်းၸၢၼ်းဝၼ်းတူၵ်းၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇ ၼမ်လိူဝ်ႁႅင်းမႃး ၼႂ်းပီႊပူၼ်ႉမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၸေႊမိူင်းယုၼ်ၼၢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇသေ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတူၼ်ႈယႃႈယႃ ပဵၼ်တီႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸေႊမိူင်းယုၼ်ၼၢၼ်ၼႆႉ မီးၶူဝ်းၶွင်ထၢတ်ႈ ၼမ်ၼႃႇလႄႈ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊဝႄႈလႆႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ လိၼ် ႁေႈၼၵ်း ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တူၼ်ႈယႃႈယႃ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ တူၵ်းသုမ်းၵႂႃႇ။
တူၼ်ႈယႃႈယႃ ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် တူၼ်ႈယိူဝ်ႈယႃႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢႃႇရႃႇလီႇယႅတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် တူၼ်ႈယႃႈယႃ ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ် ယႂ်ႇၼႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် Panax notoginseng ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလိူတ်ႈပၼ်ႇႁွပ်ႈလီ လိူတ်ႈဢမ်ႇၵိုတ်းယင်ႉ လႄႈ လူတ်းယွမ်းပၼ် လွင်ႈၸဵပ်းသႅပ်ႇ။ ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ်ၸႄႈတွၼ်ႈဝဵၼ်းသျၢၼ်း ၸေႊမိူင်းယုၼ်ၼၢၼ်5။ လိၼ်လိူဝ်လိူဝ် 75% တီႈၼႃႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ Panax notoginseng ginseng ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ မီးထၢတ်ႈၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်သေ တီႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးထၢတ်ႈၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် 81% တေႃႇထိုင် 100% လိူဝ်လိူဝ်6။ ၽွၼ်းယွၼ်ႈၵွင်ႉ Cd ၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ယႃႈယႃ ၶွင် Panax notoginseng ဢၼ်ပဵၼ် ထၢတ်ႈ saponins လႄႈ flavonoids ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်။ Saponins ၼႆႉ ပဵၼ် ထၢတ်ႈ ၵလၢႆႇၵူဝ်ႇသိတ်ႉ ဢၼ် ဢႅၵ်ႉၵလီႇၵူၼ်ႇ မၼ်း ပဵၼ် ထရီႇတႃႇပႅၼ်ႇၼွႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် သပၢႆႇရူဝ်ႇသတႅၼ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ ပိူင်လူင် ၼႂ်းယႃႈယႃၾိင်ႈထုင်းၶႄႇ တင်းၼမ်သေ ပႃးထၢတ်ႈ သႃႇပူဝ်ႇၼိၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ ယႃႈယႃ saponins ၵမ်ႈၽွင်ႈၼႆႉ မီးၽွၼ်းလီ တႃႇၶႃႈမႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢမ်ႇၼၼ် ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၽၢႆႇပၢႆးၸႂ် ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ယႃႈယႃ ဢၼ်ႁေႉၵင်ႈ လူမ်းမႆႈ၊ Flavonoids ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် တေမၢႆထိုင် ထၢတ်ႈလေႃး ဢၼ်မီး တူင်ႇဝူင်း benzene သွင်ဢၼ် ဢၼ်မီး ၸုမ်း phenolic hydroxyl ၶဝ် ၵွင်ႉၵၢႆႇတေႃႇ ဢႅတ်ႇတမ်ႇ ၵႃႇပုၼ်ႇ သၢမ်ဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ပဵၼ် 2-phenylchromanone 8 ဢၼ်ပဵၼ် ထၢတ်ႈဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢင်ႈ ၽဵဝ်ႈပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ လႆႈလီငၢမ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႊႁႄႉၵင်ႈပၼ် လွင်ႈဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁွႆးၸဵပ်း ႁၢႆလီ လႄႈ ၸဵပ်းသႅပ်ႇ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈၶေႃးလႅတ်ႉသထရႄႇ ယွမ်းလူင်း။ ပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵျိၼ်ႇသႅၼ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ ပၼ်ႁႃ ထၢတ်ႈၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် ၼႂ်းလိၼ် တီႈဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် Panax ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈၵႄႈလိတ်ႈ ၶၼ်ၶၼ်ဝႆးဝႆးသေ ႁႂ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ၶူဝ်းၶွင်ယႃႈယႃ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇမၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။
ပုၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ လိၼ်ဢၼ်ၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉ မူတ်းသႂ် တီႈထၢတ်ႈ cadmium ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ မၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉ လွင်ႈၸုပ်ႇဢဝ် လႄႈ လွင်ႈတူၵ်းလူင်း ၶွင် Cd ၼႂ်းလိၼ် လူၺ်ႈ လွင်ႈလူတ်းယွမ်း လွင်ႈမီး Cd ၼႂ်းလိၼ် လူၺ်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ pH လႄႈ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇ ၼႂ်းလိၼ် (CEC)၊ Cd2+ ၼႆႉ ၶႄႉၶဵင်ႇၵၼ် တႃႇတီႈၸုပ်ႇဢဝ် ၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းသေ ႁႄႉၵင်ႈပၼ် လွင်ႈတေႃႉသူင်ႇ Cd ၶဝ်ႈၼႂ်းလိၼ် လႄႈ မီးၵွင်ႉၵၢႆႇ ပၢႆးၸႂ် ဢေႇ။ မိူဝ်ႈဢဝ် 50 mmol L-1 Ca သႂ်ႇၼႂ်း Cd stress ၼၼ်ႉ လွင်ႈတေႃႉသူင်ႇ Cd ၼႂ်းမႂ်ၽၵ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉသေ လွင်ႈၵဵပ်းႁွမ် Cd ၼၼ်ႉ လႆႈလူတ်းယွမ်းၵႂႃႇ 80% ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉ လႆႈတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉတီႈ ၶဝ်ႈ(Oryza sativa L.) လႄႈ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်ႇၸိူဝ်း12,13 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၼိူဝ်ၽိဝ်မႆႉ တႃႇၵုမ်းထိင်း လွင်ႈႁေႈၼၵ်း ၵိုၵ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆးမႂ်ႇ တႃႇၵုမ်းထိင်း ႁေႈၼၵ်း ၼႂ်းပီႊပူၼ်ႉမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ။ ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉမၼ်းၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၵဵဝ်ႇၵပ်းလူၺ်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ chelation ၼ်ႂးသႄး(လ်)တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈႁေႈၼၵ်း ဢၼ်မီးၼိူဝ်ၽႃသႄး(လ်) လႄႈ ႁႄႉတတ်းလွင်ႈဢၼ်တူၼ်ႈမႆႉၶဝ် ၵိၼ်ဢဝ် ႁေႈၼၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။14,15 ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ် ၶိူင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼိမ်သဝ်းလႄႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ oxalic ၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢၢႆႇယွၼ်ႇ ႁေႈၼၵ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ၵမ်းသိုဝ်ႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈပဵၼ်ၵွင်ႉၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၼႄဝႃႈ ထၢတ်ႈ oxalic acid ဢၼ်မီးၼႂ်း ထူဝ်ႇၼဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ Cd2+ ဢွၵ်ႇမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶႅပ်းႁၢင်ႈ ဢၼ်ပႃး Cd ၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃး လူၺ်ႈ သႄးလ် trichome ၽၢႆႇၼိူဝ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ Cd2+ ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်း ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ16 ၼႆယဝ်ႉ။ Oxalic acid ၼႆႉ ၸၢင်ႊၵုမ်းထိင်းလႆႈ pH လိၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၶွင် superoxide dismutase (SOD)၊ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ် ၵၢၼ်ထၢတ်ႈ 17,18။ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ Ca2+ ဢၼ်လိူဝ် ၼ်ႂးတူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး ထၢတ်ႈၶႄႇလ်သီႇယမ်ႇ oxalate ဢၼ်ၸိုမ်းလူင်းဝႆႉ တ်ႂႈလွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင် ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းၼယူးၵရီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း လွင်ႈၸုတုမ် Ca2+ ၼ်ႂးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈလႆႈလွင်ႈၵုမ်းထိင်းၶွင် oxalic acid ဢၼ်ယွမ်ႉဝႆႉလႄႈ Ca2+ ၼ်ႂးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈတိူဝ်ႉယမ်လီသေ ငိူင်ႉဝႄႈလွင်ႈဢၼ် oxalic acid လႄႈ Ca2+19,20 ၸုတုမ်ၵၼ်လိူဝ်ႁႅင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တၢင်းၼမ် ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽွၼ်းလီ တႃႇမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၼမ်ႉၼၵ်း ထၢတ်ႈပုၼ်ၼႆႉ မီး 750 တေႃႇထိုင် 6000 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ/m2 ၼႆယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇလိၼ်ဢၼ်ပဵၼ်ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်မီး pH 5.0~5.5 ၼၼ်ႉ ၽွၼ်းလီဢၼ်ဢဝ်ပုၼ် သႂ်ႇတီႈ 3000~6000 kg/h/m ၼၼ်ႉ တေၼမ်လိူဝ်သေ ဢၼ်ဢဝ် 750 kg/h/m221 ၼၼ်ႉ တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ပုၼ်ၼမ်ပူၼ်ႉတီႈၼႆ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ လိၼ်မီးၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉ မိူၼ်ၼင်ႇ pH လိၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႊ လႄႈ လိၼ်ၵႅပ်ႈမႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ႁဝ်းၶႃႈ ၸင်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ၸၼ်ႉၵၢၼ်ယူတ်းယႃ CaO ၼႆႉ ပဵၼ် 0၊750၊2250 လႄႈ 3750 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ hm-2 ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢဝ် oxalic acid မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းတီႈ တူၼ်ႈမႆႉ Arabidopsis thaliana ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ Ca2+ ၼႆႉ မၼ်းယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တီႈ 10 mmol L-1 လႄႈ ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း CRT ဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉတေႃႇ လွင်ႈပၼ်သၢႆငၢႆ Ca2+ ၼၼ်ႉ မၼ်းတုမ်ႉတွပ်ႇၶိုၼ်း ႁႅင်းၼႃႇ20 ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁွမ်ႁွမ် ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ယၢမ်ႈႁဵတ်းမႃး ၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းၶႃႈ ၸၢင်ႈတႅပ်းတတ်းလႆႈ လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် လွင်ႈထတ်းသၢင်ဢၼ်ၼႆႉသေ လဵပ်ႈႁဵၼ်းထႅင်ႈ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ၶွင် လွင်ႈၽိူမ်ႉထႅမ် exogenous ၼိူဝ် Ca2+ လႄႈ Cd2+23,24,25 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼႆႉ ယိူင်းဢၢၼ်းတႃႇတေၶူၼ်ႉႁႃ လွၵ်းလၢႆးပၵ်းပိူင် ၶွင် ထၢတ်ႈ exogenous lime လႄႈ oxalic acid ဢၼ်ၽုၺ်ႇၼိူဝ် Cd လႄႈ လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈၶီၸႂ် ၶွင် Panax notoginseng ၼႂ်းလိၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ် Cd ၼၼ်ႉသေ သိုပ်ႇၶူၼ်ႉႁႃ လွၵ်းလၢႆး တႃႇႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉယႃႈယႃ လႄႈ ၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်း လီလိူဝ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပႃႇၼႅတ်ႉ ၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵိၼ်း။ မၼ်းပၼ် ၶေႃႈၸီႉၼႄ ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ် တႃႇတေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈယိူဝ်ႈယႃႈ ၼႂ်းလိၼ် ဢၼ်မီး ထၢတ်ႈ ၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇ ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၼမ်လိူဝ်မႃး လႄႈ ႁႂ်ႈလႆႈ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီး ၼမ်ႉၵတ်ႉ သုင်သုတ်း ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်း ဢၼ် လွၵ်းၵၢတ်ႇ ယႃႈယႃ လူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၵိၼ်းသႅင် ဢၼ်ပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဝႅၼ်ႇသျႅၼ်ႇ ပႃႇၼႅၵ်ႉ ၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵိၼ်းသႅၼ်း ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်သေ ႁဵတ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း တီႈဝဵင်းလႅၼ်ႇၼီႇၸၢႆႇ ၸေႊမိူင်း ၶျူႇပႄႇ ၸေႊမိူင်း ဝႅၼ်ႇသျႅၼ်ႇ ၸေႊမိူင်း ယူၼ်းၼၢၼ်ႇ (24°11′N, 104°3′E, တၢင်းသုင် 1446 m) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူမ်းမႆႈ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၼိုင်ႈပီႊလႂ် မီး 17°C သေ ၾူၼ်တူၵ်း ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၼိုင်ႈပီႊလႂ် 1250 mm ၼႆယဝ်ႉ။ ၵႃႈၶၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် လိၼ်ဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် TN 0.57 ၵရမ်ႇ ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ-1၊TP 1.64 ၵရမ်ႇ ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ-1၊TC 16.31 ၵရမ်ႇ ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ-1၊OM 31.86 ၵရမ်ႇ ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ-1၊ 18.55 မီႇၵရီႇၵရမ်ႇ ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ-1၊ ထၢတ်ႈပႃႇတီႇသီႇယမ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵႃႈၶၼ် 100.37 မီႇၵရီႇၵရမ်ႇ ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ-1၊
မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 10/12/2017 ၼၼ်ႉ ဢဝ် Cd2+ (CdCl2·2.5H2O) 6 မီႇၵရီႇၵရမ်ႇ/ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ လႄႈ ထၢတ်ႈပုၼ် (0, 750, 2250 လႄႈ 3750 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ/ၸူဝ်ႈမူင်း/m2) မႃးလေႃးၵၼ်သေ ဢဝ်သႂ်ႇၼိူဝ်ၽိဝ်လိၼ် ၼႂ်းထၢပ်ႈ 0 ၼိုင်ႈ~10 cm ၶွင် e ။ ၼိုင်ႈပွၵ်ႈလႂ် လႆႈယူတ်းယႃ 3 ပွၵ်ႈ။ တီႈလိၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းၼႆႉ ဢဝ်ဝႆႉၵမ်ႉမၼ်းဝႃႈ တီႈလိၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉ ၼႃႈလိၼ် 3 m2 ။ ဝၢႆးသေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ 15 ဝၼ်းယဝ်ႉ လႆႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ Panax notoginseng ဢၼ်ဢႃႇယု လႆႈ 1 ပီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽႃႈႁူမ်ႇလႅတ်ႇၼၼ်ႉ သၢႆလႅင်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ ၽႃႈႁူမ်ႇလႅတ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းၽႃႈႁူမ်ႇလႅတ်ႇၼၼ်ႉ တေမီးမွၵ်ႈ 18% ၶွင်သၢႆလႅင်းသၽႃႇဝ ဢၼ်ပဵၼ်ၸွမ်းပိူင်မၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၾိင်ႈထုင်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၵွၼ်ႇပႆႇထိုင်ၶၢဝ်း ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၼႂ်းပီႊ 2019 ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ႁၢင်ႈၽၢင် သူဝ်ႇတီႇယမ်ႇဢွၵ်ႉသလႅတ်ႉ။ ၼမ်ႉၼၵ်း Oxalic acid ၼႆႉ မီး 0, 0.1 လႄႈ 0.2 mol L-1 သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း NaOH သေ မူၼ်ႉမႄး pH ႁႂ်ႈပဵၼ် 5.16 တႃႇတေ ႁဵတ်းမိူၼ် pH ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၶွင် ၼမ်ႉယၢင် ဢၼ်လႆဢွၵ်ႇ ၼႂ်းၼမ်ႉယၢင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽုၺ်ႇပၼ် ၽိဝ်ၼင် ၽၢႆႇၼိူဝ် လႄႈ ၽၢႆႇတႂ်ႈ မႂ်မၼ်း ၼိုင်ႈဝူင်ႈ ၼိုင်ႈပွၵ်ႈ ယၢမ်း 8:00 မူင်း။ ဝၢႆးသေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ 4 ပွၵ်ႈ ၼႂ်းဝူင်ႈတီႈ 5 ယဝ်ႉ လႆႈၵဵပ်းဢဝ် တူၼ်ႈမႆႉ Panax notoginseng ဢၼ်ဢႃႇယု 3 ပီႊ၊
မိူဝ်ႈလိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ 2019 ၼၼ်ႉ လႆႈၵဵပ်းဢဝ် တူၼ်ႈမႆႉ Panax notoginseng ဢၼ်မီးဢႃႇယု 3 ပီႊ တီႈၼႂ်းသူၼ်သေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ယႃႈယႃ Oxalic acid ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်ယၢင်ႇ တူၼ်ႈမႆႉ Panax notoginseng ဢၼ်မီးဢႃႇယု သၢမ်ပီႊ ဢၼ်လူဝ်ႇတႅၵ်ႈတူၺ်း လွင်ႈထၢတ်ႈၼႂ်းတူဝ် လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ၼၼ်ႉ ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းလွတ်ႇ တႃႇႁႂ်ႈၵတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သေ ဢဝ်ထၢတ်ႈၼၢႆႇထရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၼမ်ႉၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶႅင်ဝႆးဝႆးသေ ဢဝ်ၵႂႃႇသႂ်ႇၼႂ်းတဝ်ႈၼမ်ႉမႆႈ ဢၼ်မီး -80°C ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူဝ်ယင်ႇႁၢၵ်ႈမၢင်ဢၼ် တႃႇတေတႅၵ်ႈတူၺ်း Cd လႄႈ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်မီးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင် မိူဝ်ႈၸၼ်ႉမၼ်းယႂ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉမေႃႈသေ သုၵ်ႈသီပၼ်သေ ႁႅင်ႈဝႆႉတီႈ 105°C တႃႇၶၢဝ်းတၢင်း 30 မိၼိတ်ႉ၊
ဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇတူၼ်ႈမႆႉႁႅင်ႈ 0.2 ၵရမ်ႇ ၼမ်ႉၼၵ်းသေ ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းၽွင် Erlenmeyer သေ ဢဝ် HNO3 8 ml လႄႈ HClO4 2 ml သႂ်ႇသေ ႁူမ်ႇဝႆႉ ၶိုၼ်းၼိုင်ႈ။ ထိုင်မႃးထႅင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽွၼ်ႉဢၼ်ၵူင်ႇ ဢၼ်ဢဝ်ဝႆႉၼႂ်း ၽွတ်ႉ Erlenmeyer တႃႇႁုင်ၶဝ်ႈ လူၺ်ႈၾႆးၾႃႉ တေႃႇထိုင် ၶူဝ်လမ် ဢွၵ်ႇမႃးသေ ၼမ်ႉႁုင်ၶဝ်ႈ ၸႅင်ႈၸႅင်ႈလႅင်းလႅင်း။ ဝၢႆးသေ ႁႂ်ႈၵတ်းထိုင် တၢင်းမႆႈၼႂ်းႁွင်ႈယဝ်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉဢၼ်ၶူၼ်းလေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်း ၵွၵ်းၼမ်ႉ ဢၼ်မီး 10 မီႇလီႇလီႇတႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈပႃး Cd ၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈထတ်းသၢႆလႅင်း ဢၼ်ၸုပ်ႇဢဝ် ဢႅတ်ႇထမ်ႇ (Thermo ICETM 3300 AAS မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ) သေ တႅပ်းတတ်း။ (ၵျီႇ/တီႇ 23739-2009)။
ဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇတူၼ်ႈမႆႉႁႅင်ႈ 0.2 ၵရမ်ႇ ၼမ်ႉၼၵ်းသေ ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းတဝ်ႈပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ 50 မီႇလီႇလီႇတႃႇ ဢဝ် L-1 HCL 1 mol သႂ်ႇၼႂ်း 10 မီႇလီႇလီႇတႃႇသေ ႁူမ်ႇသေ ၶူၼ်းၶဝ်းလီလီ 15 ၸူဝ်ႈမူင်း ယဝ်ႉ ၶူၼ်းၶဝ်း။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပိပ်ႉပႅတ်ႉသေ ဢဝ်ၼမ်ႉယၢင် ဢၼ်လူဝ်ႇၼၼ်ႉ ပိူၵ်ႇပၼ် ႁႂ်ႈမၼ်း ၸိုမ်းဢွၵ်ႇ ၸွမ်းၼင်ႇ ၼမ်ႉယၢင် SrCl2 ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈ Sr2+ မီး 1g L-1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၶိူင်ႈတႅၵ်ႈ သၢႆလႅင်း ဢၼ်ၸုပ်ႇဢဝ် ဢႅတ်ႇထမ်ႇ (Thermo ICETM 3300 AAS မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ) သေ တႅၵ်ႈတူၺ်း ၼမ်ႉၼၵ်း Ca ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၵ်းလၢႆး ၶိူင်ႈဢၢင်ႈဢိင် မႃႇလူဝ်ႇၼီႇယႄႇလ်တီႇႁၢႆႉ (MDA)၊ မၢႆ - ပပ်ႉယႃႈယႃ ဝဵင်းပိူၺ်ႇၵျိင်း (ဢၼ်တႅတ်ႈတေႃး) 2013 မၢႆ 2400147)။
ဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇ Panax notoginseng မွၵ်ႈ 0.05 g သေ ဢဝ်ထၢတ်ႈ ဢႅၼ်ႇထရူဝ်ႇၼီႇ-သႃႇလ်ၾူႇရိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သႂ်ႇၸွမ်းၽၢႆႇၼႃႈ လွတ်ႇၼၼ်ႉ။ ဢဝ်လွတ်ႇၼၼ်ႉ ၶူၼ်းၶဝ်း 2-3 ၸူဝ်ႈမူင်း ႁႂ်ႈၼမ်ႉမၼ်း ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးၵၼ်လီလီ။ ဢဝ်လွတ်ႇၼၼ်ႉ တမ်းဝႆႉၼိူဝ် ၶူင်ႇလွတ်ႇ ႁႂ်ႈမၼ်းဢွၵ်ႇမႃး သီ 15 မိၼိတ်ႉ။ လွင်ႈပႃးၵိူဝ်ဝၢၼ်ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ် လွင်ႈထတ်းသၢင်သၢႆလႅင်းဢၼ်ႁၼ်လႆႈ ၼႂ်းသၢႆလႅင်းသီၶဵဝ် (UV-5800၊ ၶွမ်ႇပၼီႇၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ Shanghai Yuanxi, Ltd. မိူင်းၶႄႇ) သေ တႅပ်းတတ်းဝႆႉ တီႈတၢင်းယၢဝ်းႁွၼ် 620 nm ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢၼ်မႂ်ႇ 0.5 ၵရမ်ႇ ၼမ်ႉၼၵ်းသေ ဢဝ်ၼမ်ႉ ဢၼ်ၸႅတ်ႈဝႆႉ 5 မီႇလီႇလီႇတႃႇၼၼ်ႉ ၶူၼ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ၼမ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်သေ ဢဝ် 10,000 ၵရမ်ႇ ၶူၼ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ၼမ်ႉယႃႈ ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ် တႃႇၶၢဝ်းတၢင်း 10 မိၼိတ်ႉ။ ၼမ်ႉဢၼ်လႆၼိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်ယွမ်ႉသႂ်ႇႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းၼမ်ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်း။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆး ၶူဝ်ႇမႃႇသီႇ ပရီႇလီႇယႅၼ်ႇ သီၶဵဝ်။ လွင်ႈပႃးထၢတ်ႈထႅင်ႈႁႅင်းၼိူဝ်ႉ ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈတႅၵ်ႈသၢႆလႅင်း ဢၼ်ႁၼ်လႆႈ ၼႂ်းသၢႆလႅင်းသီၶဵဝ် (UV-5800, Shanghai Yuanxi Instrument Co., Ltd. မိူင်းၶႄႇ) တီႈတၢင်းယၢဝ်းႁွၼ် 595 nm သေ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၵူင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢိင် ၶွင် ထၢတ်ႈ albumin ၼႂ်းလိူတ်ႈဝူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။
ဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်မႂ်ႇ 0.5 g ၼမ်ႉၼၵ်းသေ ဢဝ်ဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 10% 5 ml သႂ်ႇသေ ၶူၼ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ႁေႃႇမူင်း သေ ၶူၼ်းႁႂ်ႈပဵၼ် ၼမ်ႉၼၵ်း ဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ။ လွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းႁႂ်ႈသီၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃ ၼိၼ်ႇႁၢႆႇထရိၼ်ႇ။ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈတႅပ်းတတ်းၸွမ်း လွင်ႈႁၼ်လႆႈ သၢႆလႅင်း UV (UV-5800၊ ၶွမ်ႇပၼီႇ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ သျၢၼ်းႁၢႆးယွၼ်ႇသီႇ၊ မိူင်းၶႄႇ) တီႈ 570 nm သေ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၵူတ်ႉပိူင်ဢိင် leucine 28 သေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။
ဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ်မႂ်ႇ 0.5 ၵရမ်ႇ ၼမ်ႉၼၵ်းမၼ်းသေ ဢဝ်ၼမ်ႉယႃႈယႃ သႃႇလ်ၾူဝ်ႇသႃႇလီႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 3% 5 မီႇလီႇလီႇတႃႇ သႂ်ႇၼႂ်းဢၢင်ႇၼမ်ႉသေ ၶူၼ်းၶဝ်း 10 မိၼိတ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵတ်းယဝ်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉယႃႈယႃၼၼ်ႉ ၶူၼ်းသႂ်ႇသေ ဢဝ်မႃး ႁႂ်ႈပဵၼ် တၢင်းၼမ် ဢၼ်ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ဢဝ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼိၼ်ႇႁၢႆႇထရိၼ်ႇ ႁဵတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈပႃးထၢတ်ႈ Proline ၼႆႉ လႆႈတႅပ်းတတ်းၸွမ်း လွင်ႈႁၼ်လႆႈ သၢႆလႅင်းသၢႆလႅင်း (UV-5800၊ ၶွမ်ႇပၼီႇၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ Shanghai Yuanxi၊ မိူင်းၶႄႇ) တီႈတၢင်းယၢဝ်းႁွၼ် 520 nm သေ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၵူင်ႇပိူင် proline ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢိင်ၼၼ်ႉသေ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပႃး Saponin ၼႆႉ လႆႈဢဝ် ၶရူဝ်ႇမႃႇထူဝ်ႇၵရႃႇၽီႇ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ သုင်သေ ဢိင်ၼိူဝ် ပပ်ႉယႃႈယႃ ၶွင် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵူၼ်းမိူင်းၶႄႇ (2015 edition) သေ တႅပ်းတတ်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ပိုၼ်ႉထၢၼ် ၶရူဝ်ႇမႃႇထူဝ်ႇၵရႃႇၽီႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၼမ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ သုင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉဢၼ်မီးႁႅင်းတဵၵ်းသုင် ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ ဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊလႆႈသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးၸၢင်ႊ ၽႄဢွၵ်ႇ ၽုၼ်ႇထၢတ်ႈ ဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉ ၶွင် ၶရူဝ်ႇမႃႇထရူဝ်ႇၵရႃႇၽီႇ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ သုင်သုတ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၶရူဝ်ႇမႃႇထူဝ်ႇၵရႃႇၽီႇ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉသုင်ၼၼ်ႉ တီႈၶၵ်ႉတွၼ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွၵ်းလၢႆးႁဵတ်းၵၢၼ်မၼ်း မီးၼင်ႇတႂ်ႈၼႆႉ။
ငဝ်းလၢႆး HPLC လႄႈ လွင်ႈထတ်းသၢင် လွင်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ ပိူင်ၵၢၼ် (လွၵ်း 1) - ၸႂ်ႉတိုဝ်း သီႇလီႇၵႃႇ ဢၼ်မတ်ႉဝႆႉ octadecylsilane ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶိူင်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼိတ်ႉရၢႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶိူင်ႈၶၢႆႉ A လႄႈ ၼမ်ႉ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶိူင်ႈၶၢႆႉ B သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇဢွၵ်ႇ ၵရႅတ်ႉတီႇယႅၼ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ။ တၢင်းယၢဝ်းႁွၼ်ဢၼ်သွၵ်ႈႁႃလႆႈၼၼ်ႉ မီး 203 nm ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၸိၵ်း R1 ၶွင် ထၢတ်ႈသႃႇပူဝ်ႇၼိၼ်ႇ တင်းမူတ်း ၶွင် Panax notoginseng ၼၼ်ႉသေ တၢင်းၼမ် ၶႅပ်းသၽေႃးတြႃး တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း ထုၵ်ႇလီမီး 4000 ဢၼ်ယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁၢင်ႈႁႅၼ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင် - ၼမ်ႉၼၵ်း ၵိၼ်းသႅၼ်ႇၼူဝ်ႇသၢႆႉ Rg1 ၊ ၵိၼ်းသႅၼ်ႇၼူဝ်ႇသၢႆႉ Rb1 လႄႈ ၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵိၼ်းၼူဝ်ႇသၢႆႉ R1 ႁႂ်ႈတႅတ်ႈတေႃးသေ ဢဝ်မီႇတႄႇၼေႃး သႂ်ႇလေႃးၵၼ်သေ ႁၢင်ႈႁႅၼ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ပႃး ၵိၼ်းသႅၼ်ႇၼူဝ်ႇသၢႆႉ Rg1 0.4 mg ၊
လၢႆးႁၢင်ႈႁႅၼ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃ တႃႇၸၢမ်းတူၺ်း - ဢဝ်ၽွင် Panax ginseng 0.6 g ၼမ်ႉၼၵ်းသေ ဢဝ်ၼမ်ႉယႃႈယႃ 50 ml သႂ်ႇၼႂ်းမၼ်း။ ၼမ်ႉယႃႈယႃဢၼ်ၶူၼ်းလေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉၼၵ်း (W1) သေ ဝႆႉၶိုၼ်း။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉဢၼ်ၶူၼ်းလေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းဢၢင်ႇၼမ်ႉ ဢၼ်မီး 80°C ၼၼ်ႉ ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ တႃႇၶၢဝ်းတၢင်း 2 ၸူဝ်ႈမူင်း။ ဝၢႆးသေ ၵတ်းယဝ်ႉ ဢဝ်ၼမ်ႉၼၵ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ၶူၼ်းလေႃးၵၼ်ၼၼ်ႉသေ ဢဝ် မီႇတႄႇၼေႃး ဢၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်း ၼမ်ႉၼၵ်း W1 ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶူၼ်းႁႂ်ႈလီလီသေ ၶူၼ်း။ ၼမ်ႉဢၼ်ၶူၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ဝႆႉတႃႇထတ်းသၢင်။
ၵဵပ်းဢဝ် ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင် 10 μL လႄႈ ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ၶူၼ်းၶဝ်းဝႆႉ 10 μL ၼၼ်ႉ တႅတ်ႈတေႃးသေ သႂ်ႇၼႂ်း ၶိူင်ႈထတ်းၼမ်ႉ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ သုင်သုတ်း (Thermo HPLC-ultimate 3000, ၶွမ်ႇပၼီႇ ပၢႆးၸၢင်ႊ သႄႇမႃႇၾိတ်ႉသျႃး) ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈတႅတ်ႈတေႃး တႃႇတေႁူႉလႆႈ လွင်ႈပႃးထၢတ်ႈ သႃႇပူဝ်ႇၼိၼ်ႇ 24 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၵူင်ႇဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢိင် - လွင်ႈတႅၵ်ႈၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢိင်ဢၼ်လေႃးၵၼ်ဝႆႉၶွင် Rg1, Rb1 လႄႈ R1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ငဝ်းလၢႆး ၶရူဝ်ႇမႃႇထူဝ်ႇၵရႃႇၾီႇၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼပ်ႉသွၼ်ႇ လွင်ႈၵူင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢိင် လူၺ်ႈ တႅမ်ႈႁၢင်ႈ ပိုၼ်ႉတီႈသုင်သုတ်း ဢၼ်တႅၵ်ႈဝႆႉ တီႈၼိူဝ် y-axis လႄႈ လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် ၶွင် saponin ၼႂ်းၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢိင် တီႈၼိူဝ် x-axis ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် saponin ၼႆႉ ၸၢင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇလႆႈ လူၺ်ႈလွင်ႈဢဝ် ပိုၼ်ႉတီႈသုင်သုတ်း ဢၼ်တႅၵ်ႈဝႆႉ ၶွင်တူဝ်ယင်ႇၼၼ်ႉ မႃးတႅၼ်းတၢင် ႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈၵူင်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢိင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇ P. notogensings 0.1 ၵရမ်ႇ ၼမ်ႉၼၵ်းသေ ဢဝ်ၼမ်ႉယႃႈယႃ CH3OH 70% 50 မီႇလီႇလီႇတႃႇ သႂ်ႇၼႂ်းမၼ်း။ ဢဝ်သဵင်ထၢတ်ႈ ဢႅတ်ႉထရႃႇသွၼ်ႇ ဢွၵ်ႇမႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 2 ၸူဝ်ႈမူင်းသေ ဢဝ်သဵင် 4000 rpm သေ ထွၼ်ဢွၵ်ႇ ၶၢဝ်းတၢင်း 10 မိၼိတ်ႉ။ ဢဝ်ၼမ်ႉဢၼ်ၼိူဝ်မၼ်း 1 ml သေ ဢဝ်ၼမ်ႉယွမ်ႉ 12 ပွၵ်ႈ။ လွင်ႈပႃးထၢတ်ႈ flavonoid ၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လွင်ႈထတ်းသၢင် သၢႆလႅင်း ဢၼ်ႁၼ်လႆႈ ၼႂ်းသၢႆလႅင်း ဢၼ်ႁၼ်လႆႈ ၼႂ်းသၢႆလႅင်း သီလမ် (UV-5800, ၶွမ်ႇပၼီႇ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ သျၢၼ်းႁၢႆး ယွၼ်ႇသီႇ မိူင်းၶႄႇ) သေ တႅပ်းတတ်း တီႈတၢင်းယၢဝ်းႁွၼ် 249 nm ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ Quercetin ၼႆႉ ပဵၼ်ထၢတ်ႈဢၼ်ၵႆႉၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ဢိင် ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၶေႃႈမုၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ Excel 2010 သေ ၸတ်းသၢင်ႈဝႆႉ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ SPSS 20 သေ ႁဵတ်းၵၢၼ် ထတ်းသၢင် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼိူဝ် ၶေႃႈမုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶႅပ်းႁၢင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢူဝ်ႇရီႇၵျိၼ်ႇပရူဝ်ႇ 9.1 သေ ၸၼ်ဝႆႉ။ ၵႃႈၶၼ်သဵၼ်ႈမၢႆ ဢၼ်ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉ ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ± SD ။ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈ ၽၢႆႇသဵၼ်ႈမၢႆၼႆႉ ဢိင်ၼိူဝ် P < 0.05 ယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၽုၺ်ႇၼိူဝ်မႂ်မၼ်း မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ပေႃးဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် ၽုၺ်ႇၼိူဝ်မႂ်မၼ်း ၼမ်မႃးၼႆ ထၢတ်ႈ Ca ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ တေၼမ်မႃး တေႉတေႉ (လွၵ်း 2)။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးထၢတ်ႈပုၼ်ၼၼ်ႉၸိုင် မိူဝ်ႈဢမ်ႇၽုၺ်ႇထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉသေ ဢဝ်ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 kg/h/m2 သႂ်ႇၼႂ်းထၢတ်ႈ Ca ၼၼ်ႉ ၼမ်မႃး 212% ၼႆယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ၼမ်ႉၼၵ်း ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၽုၺ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ ထၢတ်ႈ Ca ၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးဢိတ်းဢွတ်းယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈ Cd ဢၼ်မီးၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼႆႉ မီးၼႂ်းၵႄႈ 0.22 တေႃႇထိုင် 0.70 mg kg-1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ် ၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ယိုင်ႈၶႅၼ်း ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၼမ်မႃး ယိုင်ႈ Cd ဢၼ်မီး 2250 kg/h ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉၸိုင် ဝၢႆးသေ ၽုၺ်ႇပၼ် ထၢတ်ႈ hm-2 2250 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ လႄႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.1 mol l-1 ယဝ်ႉ ထၢတ်ႈ Cd ဢၼ်မီးၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ 68.57% ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢဝ်ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ ထၢတ်ႈပုၼ် 750 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ/ၸူဝ်ႈမူင်းၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈ Cd ဢၼ်မီးၼႂ်းႁၢၵ်ႈ တူၼ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ် ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် 2250 kg/m2 လႄႈ ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 kg/m2 ၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ထၢတ်ႈ Cd ဢၼ်မီးၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးၼၼ်ႉ မၼ်းတေတိူဝ်းမႃး။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈထတ်းသၢင် သွင်ပိူင်ၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ ထၢတ်ႈပုၼ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၼိူဝ် ထၢတ်ႈ Ca ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈပႃႇၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵျိၼ်ႇသႅၼ်ႇ (F = 82.84**) ထၢတ်ႈပုၼ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၼိူဝ် ထၢတ်ႈ Cd ၼႂ်းႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈပၢၼ်ႇၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵျိၼ်ႇသႅၼ်ႇ (F = 74.99**) လႄႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ (F=7.72*) ။
ယွၼ်ႉဝႃႈ ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၽုၺ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ ထၢတ်ႈ MDA ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ ဢၼ်ဢဝ်ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 kg/m2 သႂ်ႇၼၼ်ႉ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပိူင်ႈသင်ၵၼ် တင်း MDA ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ။ တီႈဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း 750 kg/h/m2 လႄႈ 2250 kg/h/m2 ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol/L ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ 58.38% လႄႈ 40.21% ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ဢမ်ႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽုၺ်ႇ ထၢတ်ႈ hm-2 750 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ လႄႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 မွင်ႇ l-1 ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ထၢတ်ႈ MDA ဢေႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ (7.57 nmol g-1) (ႁၢင်ႈ 1) ၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽုၺ်ႇပၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉ တီႈၼိူဝ် ထၢတ်ႈ မႄႇလူဝ်ႇၼီႇဢႄႇလ်တီႇႁၢႆႉ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈ ပႅၼ်ႇၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵျိၼ်ႇသႅၼ်ႇ ၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် ၶႅတ်ႉမီႇယမ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢႆတွင်း - ဢပုမ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းႁၢင်ႈၼၼ်ႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ တီႈဢၼ်ၽုၺ်ႇ (mol L-1) ၼၼ်ႉ တူဝ်လိၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လၢႆးယူတ်းယႃ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢႆ (P < 0.05)။ မိူၼ်ၵၼ်တၢင်းတႂ်ႈ။
လိူဝ်သေ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 kg/h ၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD ၼႂ်းႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပိူင်ႈသင်ၵၼ်။ မိူဝ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် 0, 750 လႄႈ 2250 kg/h/m2 သႂ်ႇၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD မိူဝ်ႈဢဝ် ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၽုၺ်ႇပၼ် ဢၼ်မီး 0.2 mol/l ၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ်သေ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉ တိူဝ်းမႃး 177.89%, 61.62% လႄႈ 4%8 ၸွမ်းၵၼ်။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD ၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်း (598.18 U g-1) ၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ မိူဝ်ႈဢမ်ႇဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ မိူဝ်ႈဢဝ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၽုၺ်ႇပၼ် ဢၼ်မီး 0.2 mol/l ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်မီး ၼမ်ႉၼၵ်းမိူၼ်ၵၼ် ဢမ်ႇၼၼ် 0.1 mol L-1 ၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD ၼႆႉ တိူဝ်းမႃးၸွမ်း လွင်ႈဢၼ် ဢဝ်ထၢတ်ႈပုၼ် သႂ်ႇၼမ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol/L ယဝ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ် (ႁၢင်ႈ 2)။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မႂ်မႆႉ လူၺ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼိူဝ် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၶွင် သုပ်ႉပႃႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ တီႇသမူႇတႅတ်ႉ၊
မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD တီႈႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် POD တီႈႁၢၵ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇပႃးထၢတ်ႈပုၼ်သေ ၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ L-1 0.2 mol ၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ (63.33 μmol g-1) ဢၼ်ၼမ်လိူဝ် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉ 148.35% ( 25.50 μmol g-1) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လူၺ်ႈလွင်ႈ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 kg/m2 ၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် POD ၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼမ်မႃးသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ L-1 0.1 mol ၼၼ်ႉၸိုင် လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် POD မိူဝ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ L-1 0.2 mol ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ 36.31% (ႁၢင်ႈ 2) ၼႆယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol/l သေ သႂ်ႇထၢတ်ႈ 2250 kg/h/m2 ဢမ်ႇၼၼ် 3750 kg/h/m2 ၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် CAT ၼႆႉ ၼမ်လိူဝ် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉ တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။ မိူဝ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.1 mol/l သေ သႂ်ႇထၢတ်ႈ 0.2250 kg/m2 ဢမ်ႇၼၼ် 3750 kg/h/m2 ၼၼ်ႉ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် CAT ၼႆႉ ၶိုၼ်ႈမႃး 276.08%၊ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် CAT တီႈႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ (803.52 μmol/g) တီႈဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ တီႈဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol/L ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် CAT ၼႆႉ ဢေႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ (172.88 μmol/g) မိူဝ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ/ၸူဝ်ႈမူင်း/မီႇတႃႇ လႄႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 မွင်ႇ/လီႇတႃႇ (ႁၢင်ႈ 2) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ထတ်းသၢင် ဢၼ်မီးသွင်ပိူင်ၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် CAT လႄႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် MDA ၶွင် ႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း တၢင်းၼမ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်ၽုၺ်ႇဝႆႉ လႄႈ လၢႆးယူတ်းယႃ သွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ လီလီယူႇ (လွၵ်း 3)။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD ၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼႆႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၽုၺ်ႇဢွၵ်ႇ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် POD တီႈႁၢၵ်ႈမၼ်းၼႆႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းၼမ် ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉ လီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵိူဝ်ဝၢၼ်ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၸွမ်း လွင်ႈဢၼ် ဢဝ်ထၢတ်ႈပုၼ် သႂ်ႇၼမ်မႃးလႄႈ လွင်ႈဢၼ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng ဢၼ်ဢမ်ႇဢဝ်ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ မိူဝ်ႈဢဝ်ထၢတ်ႈပုၼ် 750 kg/h/m ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပိူင်ႈသင် လွင်ႈထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် 2250 kg/m2 ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ မိူဝ်ႈဢဝ် ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol/L ၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ် မိူဝ်ႈဢမ်ႇၽုၺ်ႇ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉ တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈသေ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး 22.81% ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 kg h/m2 မႃးသႂ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၽုၺ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ ၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်။ ၵိူဝ်ဝၢၼ်ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ မိူဝ်ႈဢဝ် ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol L-1 ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈယွမ်းလူင်း 38.77% ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ဢမ်ႇၽုၺ်ႇဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၼမ်ႉယႃႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol·L-1 ၼၼ်ႉ မီးထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ဢေႇသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် 205.80 mg·g-1 (ႁၢင်ႈ 3) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢႅတ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼိူဝ်မႂ်မၼ်း ၼိူဝ် ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ တင်းမူတ်း လႄႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng ၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် ၶႅတ်ႉမီႇယမ်ႇ
ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၸွမ်း လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လူၺ်ႈ oxalic acid ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇပႃးထၢတ်ႈပုၼ်ၼႆၸိုင် ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ မိူဝ်ႈဢဝ် oxalic acid spray ဢၼ်မီး 0.2 mol L-1 ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ 16.20% ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈသင် ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ။ ၽၢႆႇတႂ်ႈငဝ်းလၢႆး ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် 2250 kg/h/m ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ 0.2 mol/L ၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ် ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ (35.11%) ၼၼ်ႉ တေႉတေႉ။ မိူဝ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပုၼ် 3750 kg·h/m2 ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးၼၼ်ႉသေ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ဢေႇသုတ်း (269.84 μg·g-1) မိူဝ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ မီး 0.2 mol·L-1 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယူတ်းယႃ (ႁၢင်ႈ 3)။
ဢမ်ႇမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈသင် ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းထၢတ်ႈဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း ၼႂ်းႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng မိူဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ်ၼၼ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသႃႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးသေ ဢဝ်ထၢတ်ႈ 750 kg/h/m2 သႂ်ႇၼႂ်းမၼ်းလႄႈ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ယွမ်းလူင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၼမ်မႃး။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း လၢႆးယူတ်းယႃ ဢၼ်ဢမ်ႇၽုၺ်ႇ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉၸိုင် မိူဝ်ႈၽုၺ်ႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ hm-2 2250 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ လႄႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol l-1 ၼၼ်ႉ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး 33.58% ၼႆယဝ်ႉ။ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ် ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသႃႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးသေ ဢဝ်ထၢတ်ႈ 3750 kg/m2 သႂ်ႇၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ 0.2 mol L-1 ၼၼ်ႉ လႆႈလူတ်းယွမ်းၵႂႃႇ 49.76% ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇပႃး ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈသေ မီး 2.09 mg g-1 ၼႆယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႇသႃႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol/L ၼၼ်ႉ မီးဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း ဢေႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ (1.05 mg/g) (ႁၢင်ႈ 4)။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မႂ်မႆႉ လူၺ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼိူဝ် ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း ၼႂ်းႁၢၵ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ Panax notoginseng ၽၢႆႇတႂ်ႈ ငဝ်းလၢႆး လွင်ႈၶီႈၶၢၼ်ႉ ၶႅတ်ႉမီႇယမ်ႇ
ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ပေႃးဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် သႂ်ႇၼမ်မႃး လႄႈ ဢဝ်ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၽုၺ်ႇပၼ် ၼမ်မႃးၼႆ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ တေယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢမ်ႇဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် သႂ်ႇၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈ Panax ginseng ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပိူင်ႈသင်ၵၼ်။ ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသႃႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် 750 ဢမ်ႇၼၼ် 2250 kg/m2 ၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ယွမ်းလူင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၼမ်မႃး။ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ 0.2 mol L-1 ၼၼ်ႉ ၼမ်လိူဝ် ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ 0.1 mol L-1 ၼၼ်ႉ တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈသေ ၶိုၼ်ႈမႃး 19.52% လႄႈ 44.33% ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 kg/m2 သႂ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၽုၺ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်။ ဝၢႆးသေ ၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ L-1 0.2 mol ယဝ်ႉ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်မီးၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ 54.68% ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ဢမ်ႇၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်ဢေႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈဢဝ် ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.2 mol/l သေ မီး 11.37 μg/g (ႁၢင်ႈ 4) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထၢတ်ႈသႃႇပူဝ်ႇၼိၼ်ႇ ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ပႅၼ်ႇၼႅတ်ႉၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵျိၼ်ႇသႅၼ်ႇ တင်းမူတ်းၼႆႉ ပဵၼ် Rg1>Rb1>R1 ယဝ်ႉ။ လွင်ႈပႃးထၢတ်ႈ သၢပ်ႇပူဝ်ႇၼိၼ်ႇ သၢမ်ဢၼ် ဢၼ်မီး လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် ဢွၵ်ႇသႃႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပိူင်ႈသင်ၵၼ် (လွၵ်း 4)။
ဝၢႆးသေ ၽုၺ်ႇ 0.2 mol L-1 ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉယဝ်ႉ ၼမ်ႉၼၵ်း R1 ၼၼ်ႉ ဢေႇလိူဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇၽုၺ်ႇ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် 750 ဢမ်ႇၼၼ် 3750 kg/m2 ၼၼ်ႉ တေႉတေႉ။ တီႈဢၼ် ၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်မီး 0 ဢမ်ႇၼၼ် 0.1 mol/L ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်း R1 ဢၼ်ဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် သႂ်ႇၼမ်မႃးၼၼ်ႉ။ တီႈဢၼ် ၽုၺ်ႇပၼ် 0.2 mol/L ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈ R1 ဢၼ်မီးၼႂ်း ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 kg/h/m2 ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇသႂ်ႇထၢတ်ႈပုၼ်သေ ဢေႇလိူဝ် 43.84% ၼၼ်ႉ တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ (လွၵ်း 4)။
ယွၼ်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉၼၵ်း ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၽုၺ်ႇၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးသေ ဢဝ်ထၢတ်ႈ 750 kg/m2 သႂ်ႇၼႂ်းမၼ်းလႄႈ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ထၢတ်ႈ Rg1 ၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် 2250 လႄႈ 3750 kg/h ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်မႃးၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈ Rg1 ၼၼ်ႉ တေယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼၼ်ႉ မီးၼမ်ႉၼၵ်းမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ ထၢတ်ႈပုၼ် ၼမ်မႃးၼႆ ထၢတ်ႈ Rg1 ၼၼ်ႉ တေၼမ်မႃးဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ တေယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းၼၼ်ႉၸိုင် လိူဝ်သေ ထၢတ်ႈ Rg1 ဢၼ်မီးၼႂ်း ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သၢမ်ဢၼ် လႄႈ ထၢတ်ႈပုၼ် 750 kg/m2 ဢၼ်ၼမ်လိူဝ် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းၼၼ်ႉၸိုင် ထၢတ်ႈ Rg1 ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းၼၼ်ႉ ဢေႇလိူဝ် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိင်း. လွင်ႈဢၼ် Rg1 မီးၼမ်သုတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ထၢတ်ႈပုၼ် 750 kg/h/m2 လႄႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.1 mol/l ဢၼ်ၼမ်လိူဝ် ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉ 11.54% (လွၵ်း 4)။
ယွၼ်ႉဝႃႈ ၼမ်ႉၼၵ်း ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၽုၺ်ႇဝႆႉ လႄႈ ၼမ်ႉၼၵ်း ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉ ၼမ်မႃး တီႈတၢင်းလႆ 2250 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ/ၸူဝ်ႈမူင်းလႄႈ ၼမ်ႉၼၵ်း Rb1 ၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼမ်မႃးသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ L-1 0.1 mol ယဝ်ႉ ထၢတ်ႈ Rb1 ၼၼ်ႉ မီးထိုင် 3.46% သုင်သုတ်းသေ ဢမ်ႇၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 74.75% ၼႆယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ လၢႆးယူတ်းယႃ ပုၼ်တၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ 0.1 လႄႈ 0.2 mol L-1 oxalic acid ယဝ်ႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ထၢတ်ႈပုၼ် ၼမ်မႃးလႄႈ ထၢတ်ႈ Rb1 ၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ယွမ်းလူင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ (လွၵ်း 4)။
တီႈဢၼ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တင်း ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ ထၢတ်ႈ flavonoids ၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တေၼမ်မႃးသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ တေယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽုၺ်ႇ ဢွၵ်ႇသႃႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇပႃး ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ ထၢတ်ႈပုၼ် 3750 kg/m2 ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းထၢတ်ႈ flavonoids ၼၼ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် 750 လႄႈ 2250 kg/m2 သႂ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဝႃႈ ထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၽုၺ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၼမ်မႃးလႄႈ ထၢတ်ႈၽလႅဝ်ၼွႆႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼမ်မႃးသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ။ မိူဝ်ႈဢဝ် 750 kg/m2 သေ ၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်မီး 0.1 mol/l ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈၽလႅဝ်ၼွႆႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ၼမ်သုတ်း – 4.38 mg/g ဢၼ်ၼမ်လိူဝ် မိူဝ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် သႂ်ႇၼမ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ 18.38% လႄႈ ဢမ်ႇလူဝ်ႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ။ မိူဝ်ႈဢဝ် ၼမ်ႉယႃႈယႃ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.1 mol L-1 သေ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈၽလႅဝ်းၼွႆႉ ဢၼ်ပႃးၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ တိူဝ်းၶိုၼ်ႈမႃး 21.74% ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း မိူဝ်ႈဢမ်ႇၽုၺ်ႇ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ မိူဝ်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လူၺ်ႈ ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်မီး 2250 kg/m2 ၼၼ်ႉ (ႁၢင်ႈ 5)။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈ ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မႂ်မႆႉ လူၺ်ႈ ထၢတ်ႈ oxalate ၼိူဝ် ထၢတ်ႈ flavonoids ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng ၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် ၶႅတ်ႉမီႇယမ်ႇ
လွင်ႈထတ်းသၢင် ဢၼ်မီးသွင်ပိူင်ၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ ၵိူဝ်ဝၢၼ် ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် တၢင်းၼမ် ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း လႄႈ တၢင်းၼမ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉ ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼၼ်ႉ တင်းၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၸိုမ်းလႆႈ ၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း တၢင်းၼမ် ထၢတ်ႈပုၼ် လႄႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉ ၼၼ်ႉ တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈယဝ်ႉ။ ဢႃႇမၢႆၼူဝ်ႇဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ပရူဝ်ႇလိၼ်ႇ ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း တၢင်းၼမ် ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉ လႄႈ လွင်ႈဢၼ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ၊
ၶူဝ်းၶွင် R1 ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၽုၺ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉသေ တၢင်းၼမ် ထၢတ်ႈပုၼ်၊ ထၢတ်ႈ flavonoids ဢၼ်ပႃးၼႂ်းမၼ်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်ၽုၺ်ႇဝႆႉ လႄႈ တၢင်းၼမ် ထၢတ်ႈပုၼ် ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈမူၼ်ႉမႄးတၢင်းၼမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇၸ်ႂႉတိုဝ်းတွၼ်ႈတႃႇတေလူတ်းယွမ်း ထၢတ်ႈၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇၼ်ႂးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇ လူၺ်ႈလွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းထၢတ်ႈၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇၼ်ႂးလိၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ပုၼ်လႄႈ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ oxalic30 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈပုၼ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ် ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် တႃႇမူၼ်ႉမႄးလိၼ် တႃႇလူတ်းယွမ်း ထၢတ်ႈၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇ ၼႂ်းမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ31။ လီႊယိူဝ်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ 32 ၶဝ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇမူၼ်ႉမႄး လိၼ်ဢၼ်မီးထၢတ်ႈႁေႈၼၵ်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢဝ်ထၢတ်ႈ oxalic acid ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်းလိၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢေႃႇၵႅၼ်းၼိၵ်ႉ ၼႂ်းလိၼ်ၼၼ်ႉ တေတိူဝ်းမႃးသေ ၼမ်ႉၵတ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊ cation ၼၼ်ႉ တေယွမ်းလူင်းသေ pH တေတိူဝ်းမႃး ၼႆယဝ်ႉ။ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢၢႆႇယွၼ်ႇႁေႈ ဢၼ်မီးၼႂ်းလိၼ်ၼၼ်ႉ တုမ်ႉတွပ်ႇၵၼ်။ ၽၢႆႇတႂ်ႈငဝ်းလၢႆး လွင်ႈၶီၸႂ် Cd ၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈ Cd ဢၼ်မီးၼႂ်း Panax notoginseng ၼၼ်ႉ တိူဝ်းမႃး တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ ပေႃးမႃးၼိူင်းၵၼ်တင်း ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ်ၼႆ မၼ်းလူတ်းယွမ်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်။ မိူဝ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပုၼ် 750 ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ/ၸူဝ်ႈမူင်း/မီႇတႃႇ ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ ထၢတ်ႈ Cd ဢၼ်မီးၼႂ်းႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ ထိုင်တီႈ ပိူင်ၸိုင်ႈမိူင်း (Cd ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ပဵၼ် Cd≤0.5 မီႇၵရီႇၵရမ်ႇ/ၵီႇလူဝ်ႇၵရမ်ႇ၊ AQSIQ၊ GB/T 19086-200834) လႄႈ ၽွၼ်းလီမၼ်းၵေႃႈ လီမႃး။ ။ ၽွၼ်းလီမၼ်းတႄႉ ပေႃးဢဝ်ထၢတ်ႈပုၼ် 2250 kg/m2 သႂ်ႇၼႂ်းမၼ်း။ လွင်ႈဢၼ်ဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် သႂ်ႇၼႂ်းလိၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တီႈၶေႉၶဵင်ႇ Ca2+ လႄႈ Cd2+ ၼႂ်းလိၼ် ၼမ်မႃးသေ လွင်ႈဢၼ်ဢဝ် ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ သႂ်ႇၼႂ်းလိၼ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ Cd ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢဝ် ထၢတ်ႈ လိူတ်ႈ လႄႈ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ မႃးလေႃးၵၼ်ယဝ်ႉ ထၢတ်ႈ Cd ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် Panax ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်သေ ထိုင်မႃး ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယဝ်ႉ။ Ca2+ ဢၼ်မီးၼႂ်းလိၼ်ၼၼ်ႉ မၼ်းတေၸုပ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇ တီႈၽိဝ်ႁၢၵ်ႈမၼ်း လူၺ်ႈလၢႆးလႆၼမ်ႉ တင်းၼမ်သေ ၸၢင်ႊၸုပ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၼႂ်းသႄးလ်ႁၢၵ်ႈမၼ်း လူၺ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ၶႄႇလ်သီႇယမ်ႇ (Ca2+ channels)၊ တေႃႇထိုင်ႁၢၵ်ႈမၼ်း။ ၸၢႆႇလမ်ႇ23။ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇ ဢၼ်ဢမ်ႇလီ ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ Ca လႄႈ Cd ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈမၼ်းၼၼ်ႉ မီးဝႆႉ (P < 0.05) ၼႆယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၼၵ်း Cd ၼႆႉ ယွမ်းလူင်းၸွမ်း ၼမ်ႉၼၵ်း Ca ၼမ်မႃးသေ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၶဵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ Ca လႄႈ Cd ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ANOVA ၼႄဝႃႈ တၢင်းၼမ် ထၢတ်ႈပုၼ်ၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ၼိူဝ် ထၢတ်ႈ Ca ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈ Panax notoginseng ၼၼ်ႉ တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။ ပွင်ႇၵရႅၵ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ 35 ၶဝ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ Cd ၼႆႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ဢွၵ်ႇသလႅတ်ႉ ၼႂ်းၶႅပ်းထၢတ်ႈ ၶႄႇလ်သီႇယမ်ႇ ဢွၵ်ႇသလႅတ်ႉသေ ၶႄႉၶဵင်ႇၵၼ်တင်း Ca ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႊ ၽွၼ်းယွၼ်ႈတေႃႇ oxalic acid တေႃႇ Ca ၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးထၢင်ႇၸႅင်ႈ။ ဢၼ်ၼႆႉ ၼႄဝႃႈ လွင်ႈဢၼ် ထၢတ်ႈ calcium oxalate ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ oxalic acid လႄႈ Ca2+ မႃးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ပဵၼ်မႃး ငၢႆႈငၢႆႈ လႄႈ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႊ ၵုမ်းထိင်းလႆႈ လူၺ်ႈ သဵၼ်ႈတၢင်း ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ ထၢတ်ႈ လၢႆလၢႆဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႂ်ႈလွင်ႈတဵၵ်းတဵင် cadmium ၼၼ်ႉ၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းထၢတ်ႈဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇတၢင်းၼမ်(ROS) ၼၼ်ႉပဵၼ်မႃးၼ်ႂးတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမွၵ်ႇသေ ႁဵတ်းႁ်ႂႈလွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈၶွင် ၽီႉသႄး(လ်)လူႉလႅဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထၢတ်ႈ Malondialdehyde (MDA) ၼႆႉ ၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈၼႄ တႃႇတႅပ်းတတ်း ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ROS လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ လွင်ႈလူႉသုမ်း တီႈ ၽိဝ်ၼင် plasma ၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ37 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈပွင်သၢင်ႈ ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ ဢၼ်ဢမ်ႇမီး ဢွၵ်းဢေႃၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇႁႄႉၵင်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ဢၼ်မီးလွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢႅၼ်ႇၸႆး(မ်) ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ (ပႃးၸဵမ် POD, SOD, လႄႈ CAT) ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် တေလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်း လွင်ႈၶီႈၶၢၼ်ႉ ၶႅတ်ႉတီးယမ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ ၶေႃႈၼမ်း MDA ၼႆႉ မၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်လီတင်း လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် Cd သေ ၼႄဝႃႈ တၢင်းၼမ်ၶွင် ၽိဝ်ၼင်တူၼ်ႈမႆႉ lipid peroxidation ၼၼ်ႉ မၼ်းလိုၵ်ႉလမ်ႇမႃးၸွမ်း လွင်ႈၶွၼ်ႈတုမ် Cd ၼမ်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။37 ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ် Ouyang et al.39 ၶဝ် လဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼႆႉ ၼႄဝႃႈ ထၢတ်ႈ MDA ၼႆႉ မၼ်းလႆႈထုၵ်ႇ ထၢတ်ႈပုၼ်၊ ဝၢႆးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 0.1 mol L-1 ပဵၼ်မႃး ၼမ်ႉၼူမ်းယဝ်ႉၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈ MDA ဢၼ်ပႃးၼႂ်း ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇသေ ၼႄဝႃႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ထၢတ်ႈ Cd လႄႈ ROS ဢၼ်မီးၼႂ်း ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ လွၵ်းပိူင် ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈ ဢၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ႁဵတ်းၵၢၼ် တႃႇထွၼ်ဢွၵ်ႇ ၵွင်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ SOD ၼႆႉ မၼ်းဢဝ်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ O2- ဢၼ်မီးၼႂ်းသႄးတူၼ်ႈမႆႉသေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ O2 ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၵွင်ႉ လႄႈ H2O2 ဢၼ်မီးၵွင်ႉဢေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ POD လႄႈ CAT ၼႆႉ ဢဝ် H2O2 ဢွၵ်ႇၼႂ်း တိတ်ႉသျူးတူၼ်ႈမႆႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ H2O2 ၼၼ်ႉ ယႃႉပႅတ်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ် H2O ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈထတ်းသၢင် iTRAQ proteome သေ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၼႄဢွၵ်ႇ SOD လႄႈ PAL ၼၼ်ႉ ယွမ်းလူင်းသေ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၼႄဢွၵ်ႇ POD ၼၼ်ႉ တိူဝ်းမႃး ဝၢႆးသေ ဢဝ်ထၢတ်ႈပုၼ် မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် Cd40 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၶွင် CAT, SOD လႄႈ POD ၼႂ်းႁၢၵ်ႈ တူၼ်ႈပႃႇၼႅတ်ႉ ၼူဝ်ႇတူဝ်ႇၵျိၼ်ႇသႅၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ တၢင်းၼမ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ ထၢတ်ႈပုၼ် တုမ်ႉတိူဝ်ႉဝႆႉ တင်းၼမ်။ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လူၺ်ႈ 0.1 mol L-1 oxalic acid ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD လႄႈ CAT တိူဝ်းမႃး တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈသေတႃႉ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းလႆႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် POD ၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်း။ ဢၼ်ၼႆႉ ၼႄဝႃႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈယႃႉၵဝ်း ROS ၽၢႆႇတႂ်ႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် Cd ၼၼ်ႉ ဝႆးလိူဝ်မႃးသေ ပိူင်လူင်မၼ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈဢဝ်ဢွၵ်ႇ H2O2 ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ လူၺ်ႈ လွင်ႈၵုမ်းထိင်း လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် CAT ဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၶေႃႈတွပ်ႇ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၶွင် Guo et al.41 ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ ၶွင် Pseudospermum sibiricum ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွတ်ႉ။ ). ၽွၼ်းလီ ဢၼ်ဢဝ် ထၢတ်ႈပုၼ် 750 kg/h/m2 သႂ်ႇၼႂ်း လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ဢႅၼ်ႇၸႆးမ် ၶွင် လွၵ်းပိူင် ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ဢွၵ်းဢေႃ လႄႈ ထၢတ်ႈ မႄႇလူဝ်ႇၼီႇဢႄႇလ်တီႇႁၢႆႉၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၽွၼ်းလီ ဢၼ်ၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႇသႃႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်လႆႈမႃးၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ လၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD လႄႈ CAT ၼႂ်းၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈၶီၸႂ်ၼၼ်ႉ တိူဝ်းတွၼ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် SOD လႄႈ POD ၼႆႉ လႆႈယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ ယွၼ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်း 0.2 mol L-1 oxalic acid လႄႈ 3750 kg hm-2 lime သေ ၼႄဝႃႈ ပေႃးၽုၺ်ႇပၼ် ဢွၵ်ႇသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ လႄႈ Ca2+ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၼၵ်းၼမ်ၼၼ်ႉ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇ ဢၼ်ၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶွင် Luo လႄႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ပႂ်ႉ 42။