ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်ၸုမ်းၸၼ်ႉၸွမ် ၵျိဝ်းတူင်း ဝဵင်းသျၢၼ်းႁၢႆး လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမၢႆ ဢၼ်ႁူႉလႆႈ လွင်ႈတၢင်းပဵၼ် ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇ (AD) မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢၼ်လႆႈႁၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႊပိုတ်ႇပၼ် သဵၼ်ႈတၢင်း တႃႇတေၵူတ်ႇထတ်း ၵူၼ်းတင်းၼမ် ဢၼ်ၵႃႈၶၼ်ထုၵ်ႇ လႄႈ ဢၼ်သၢင်ႇထုၵ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ ၻွၵ်ႊတိူဝ်ႊ ယီႇၾၢၼ်ႇဝၢင်း ၻွၵ်ႊတိူဝ်ႊ ၶျီႇႁေႃးၵူဝ်ႇ ဢိၵ်ႇတင်း ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ်ၶဝ် လႆႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ လိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ “လွင်ႈထတ်းသၢင် ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႂ်းယဵဝ်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶိူင်ႈမၢႆ ဢၼ်ၸၢင်ႊပဵၼ်လႆႈ တၢင်းပဵၼ် ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇ ဢၼ်မႂ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ် လၢတ်ႈဝႃႈ “ထၢတ်ႈၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းယဵဝ်ႈၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁူႉႁၼ်လီ တႃႇၵူတ်ႇထတ်း တၢင်းပဵၼ် ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉ... လွင်ႈႁႃႁၼ် ၶိူင်ႈမၢႆ တၢင်းပဵၼ် ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇ ၼႂ်းယဵဝ်ႈၼႆႉ မၼ်းငၢႆႈလူမ်ၸႂ် လႄႈ ဢမ်ႇလူဝ်ႇၸႂ်ႉငိုၼ်းၼမ် ထုၵ်ႇလီဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်း ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်း ပၢႆးယူႇလီ ၵူၼ်းထဝ်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇၵူႊပွၵ်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ် သပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ AD ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် ဢွၵ်းဢေႃဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တၢင်းႁူႉ လႄႈ တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈ ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင် ၽၢင်ႁၢင်ႊ တၢင်းပဵၼ် AD ၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ လွင်ႈၸုတုမ် ဢၼ်ဢမ်ႇၽဵၼ်ႈ ၶွင် amyloid β (Aβ) ဢၼ်ဢမ်ႇၽဵၼ်ႈ၊ လွင်ႈၸုတုမ် ဢၼ်ဢမ်ႇၽဵၼ်ႈ ၶွင် neurofibrillary tau tangles လႄႈ လွင်ႈလူႉသုမ်း ဢဵၼ်ဢႃႇရူင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸုမ်းၶဝ်သိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ “လွင်ႈတၢင်းပဵၼ် AD ၼႆႉ ပႆႇပွင်ႇၸႂ်လီလီ” ၼႆယဝ်ႉ။
တၢင်းပဵၼ်ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇၼႆႉ တေႃႇထိုင် ဢမ်ႇႁူႉတူဝ် တေႃႇထိုင် ပေႃးယူတ်းယႃ ဝၢႆးလင်ၵႂႃႇ။ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ် လၢတ်ႈဝႃႈ “တၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇႁၢႆလႆႈ လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉလႆႈ ပွင်ႇဝႃႈ မၼ်းၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး လႄႈ ဢမ်ႇႁၢႆလႆႈ ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် ၵွၼ်ႇၼႃႈ တေပဵၼ်မႃး လွင်ႈႁူႉႁၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ “တၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ၸၼ်ႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် ၸၼ်ႉ တၢင်းပဵၼ် ဢွၵ်းဢေႃ ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႊၶိုၼ်းပဵၼ်ၶိုၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ၽၵ်းတူၶမ်း တႃႇၶဝ်ႈၵႄႈၵၢင် လႄႈ ယူတ်းယႃၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်း ၵူၼ်းတင်းၼမ်ၼႆႉ ၸွႆႈထႅမ်ပၼ် တႃႇတေႁူႉလႆႈ တၢင်းပဵၼ် မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉသေတႃႉ လွၵ်းလၢႆးၵူတ်ႇထတ်း ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ မၼ်းယၢပ်ႇၼႃႇလႄႈ တႃႇတေၵူတ်ႇထတ်း ၸွမ်းၼင်ႇၵူႊပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇၼႃႇ။ လွင်ႈထတ်းထွင်ထၢတ်ႈ Positron emission tomography (PET-CET) ၼႆႉ ၸၢင်ႊသွၵ်ႈႁႃလႆႈ လွင်ႈ Aβ ၸပ်းဝႆႉ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ မၼ်းမီးၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းပဵၼ် လႆႈထုၵ်ႇထွင်ႇသႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်း ၽွင်းမိူဝ်ႈ လွင်ႈထတ်းတူၺ်း biomarker ဢၼ်ၸွႆႈထတ်းတူၺ်း တၢင်းပဵၼ် Alzheimer ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈ ၸၼ်လိူတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၸုတ်ႇတီႈၶေႃး တႃႇတေလႆႈ ၼမ်ႉဢွၵ်းဢေႃ ဢၼ်တေၸၢင်ႊပဵၼ် ၵူၼ်းပဵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် မၢႆတွင်းဝႃႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလၢႆလၢႆဢၼ် ၼႄဝႃႈ ၸၢင်ႊၵူတ်ႇထတ်း ၵူၼ်းပဵၼ် ဢၼ်မီး AD ၼႂ်းယဵဝ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၵၢၼ်ထတ်းယဵဝ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈသေ ငၢႆႈလူမ်ၸႂ်လႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်လီတႃႇၵူတ်ႇထတ်း ၵူၼ်းတင်းၼမ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ် လႆႈႁၼ် ၶိူင်ႈမၢႆ ဢၼ်ၼႄပၼ် တၢင်းပဵၼ် AD ၼႂ်းယဵဝ်ႈၼၼ်ႉသေတႃႉ ဢမ်ႇမီးဢၼ်လႂ် ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ တႃႇတေႁူႉလႆႈ တၢင်းပဵၼ် မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၽၵ်းတူၶမ်း တႃႇယူတ်းယႃ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပဵၼ် ဢၼ်ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇယူႇ။
မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ဝၢင်းလႄႈ ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ်မၼ်း လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉ ထၢတ်ႈၾူဝ်ႇမႄႇလ်တီႇႁၢႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၶိူင်ႈမၢႆ တူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းယဵဝ်ႈ တႃႇတၢင်းပဵၼ် ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ “ၼႂ်းပီႊပူၼ်ႉမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ လွင်ႈဢၼ် ၾူဝ်ႇမႅၼ်ႇတီႇႁၢႆႉ ဢမ်ႇၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉႁွင်းဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တၢင်းႁူႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်း ဢႃႇယု လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ “ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁဝ်းၶႃႈ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ လႆႈတၢင်ႇလၢတ်ႈၼႄ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ ထၢတ်ႈၾူဝ်ႇမႅၼ်ႇတီႇႁၢႆႉ ၼႂ်းယဵဝ်ႈ လႄႈ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ တၢင်းႁူႉ ၼႆသေ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ထၢတ်ႈၾူဝ်ႇမႄႇလီႇႁၢႆႇ ၼႂ်းယဵဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမၢႆ ဢၼ်ၸၢင်ႊပဵၼ် လွင်ႈႁူႉႁၼ် တၢင်းပဵၼ် AD မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈ formaldehyde ႁႂ်ႈပဵၼ် ၶိူင်ႈမၢႆ တႃႇသွၵ်ႈႁႃ တၢင်းပဵၼ် မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းတိုၵ်ႉမီး လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇယူႇ။ ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်ၶဝ်ပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈဢဝ်ၸႂ်သႂ်ႇၼိူဝ် ထၢတ်ႈ formate ဢၼ်ပဵၼ် ထၢတ်ႈ formaldehyde ၼၼ်ႉသေ တႃႇတေတူၺ်းဝႃႈ မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီလိူဝ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈမၢႆတူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
ၸုမ်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ ပႃးၵူၼ်း 574 ၵေႃႉ ပႃးၸဵမ်ၵူၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇ ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ဢိၵ်ႇပႃး ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းပၢႆးယူႇလီ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် လႆႈထတ်းသၢင်တူၺ်း ၼမ်ႉယဵဝ်ႈ လႄႈ လိူတ်ႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼၼ်ႉသေ ႁႃတူၺ်း လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ၼႂ်းၼမ်ႉယဵဝ်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် ၶိူင်ႈမၢႆ တူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉသေ လႆႈႁဵတ်းလွင်ႈထတ်းသၢင် ပၢႆးၸႂ် ၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၢင်သွၼ် လႆႈၸႅၵ်ႇပဵၼ် 5 ၸုမ်း ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၵူတ်ႇထတ်းၶဝ်သေ မီးၵူၼ်း ဢၼ်မီးတၢင်းႁူႉ ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ (NC) 71 ၵေႃႉ၊ ။
ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ထၢတ်ႈၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႂ်းယဵဝ်ႈၼႆႉ သုင်မႃး ၼႂ်းၸုမ်းတၢင်းပဵၼ် ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇ တင်းမူတ်းသေ ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈႁူႉႁၼ် ယွမ်းလူင်း မိူဝ်ႈတႅၵ်ႈၵၼ်တင်း ၸုမ်းၵုမ်းထိင်း ပၢႆးယူႇလီ ဢိၵ်ႇပႃး ၸုမ်းဢၼ်ႁူႉႁၼ် ယွမ်းလူင်း မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ ပၼ်တၢင်းၶႆႈၸႂ်ဝႃႈ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းပဵၼ် ၶေႃႈမၢႆတွင်း ဢၼ်ႁူႉလႆႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် တွၼ်ႈတႃႇ ၸၼ်ႉၸဝ်ႉ AD ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ “ၼႂ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းဢၼ်ၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းဝႃႈ ထၢတ်ႈၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႂ်းယဵဝ်ႈၼႆႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်း လွင်ႈႁူႉႁၼ် ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇၼႆယဝ်ႉ။ “ထၢတ်ႈၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႂ်းယဵဝ်ႈၼႆႉ ၼႄလႆႈ ၽွၼ်းလီ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈ တႃႇၵူတ်ႇထတ်း တၢင်းပဵၼ် AD လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၸုမ်းၵူတ်ႇထတ်း SCD ၼၼ်ႉ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႂ်းယဵဝ်ႈ လႆႈႁၼ် ၼမ်မႃး တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ ပွင်ႇဝႃႈ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႂ်းယဵဝ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇၵူတ်ႇထတ်း တၢင်းပဵၼ် AD ၸဝ်ႉၸဝ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်လီသူၼ်ၸႂ်တႄႉ မိူဝ်ႈၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ထတ်းသၢင်တူၺ်း ထၢတ်ႈၾူဝ်ႇမႅတ်ႉ ၼႂ်းယဵဝ်ႈ ဢၼ်ႁူမ်ႈပွင်းၵၼ်တင်း ၶိူင်ႈမၢႆ တၢင်းပဵၼ် ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇ ၼႂ်းလိူတ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၶဝ်ၸၢင်ႊလၢမ်းၶၢတ်ႈလႆႈ ၸၼ်ႉတၢင်းပဵၼ် တီႈၵူၼ်းပဵၼ် ႁႂ်ႈတႅတ်ႈတေႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်လႆႈ လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ တၢင်းပဵၼ် ဢႄးလ်ၸႆးမႃႇ လႄႈ ၾူမ်းဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉ တေလႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉထႅင်ႈယူႇ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၶဝ် လၢတ်ႈဝႃႈ “ထၢတ်ႈ formate လႄႈ formaldehyde ၼႂ်းယဵဝ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇၸႅၵ်ႇၽႄ AD လႄႈ NC သေဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈလၢမ်းၶၢတ်ႈ ဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ ၶွင် plasma biomarkers တႃႇၸၼ်ႉတၢင်းပဵၼ် AD ၼၼ်ႉ တိူဝ်းတွၼ်းမႃးထႅင်ႈ။