မိူဝ်ႈပႆႇမီးတၢင်းပဵၼ် ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉပႅတ်ႈ တၢင်းပဵၼ် မွၵ်ႈ 3 ပီႇလီႇယၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လိူဝ်ၼၼ်ႉ တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ ၸွႆႈထႅမ် ၵေႃႇသၢင်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေလႆႈၶိုၼ်း မုၼ်ယႂ်ႇၶဝ် ဢၼ်ႁၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈတေလႆႈႁွမ်ႁွမ် မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး သၽႃႇဝယူႇ။
မိူဝ်ႈပီႊ 1989 ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ႁႃးပႅတ်ႉတႃႇလိၼ်ႇ လႆႈႁပ်ႉၾူၼ်းဝႃႈ ၵူၼ်းလႃႈလီႈလဵင်ႉ ၵေႃႉ႞ လၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းလႆႈထူပ်းၺႃး တူၼ်ႈမႆႉ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ ဢၼ်သုင်သုင် တီႈၼိူဝ် တီႈလိၼ် တႃႇလိၼ်ႇ တီႈလွႆၸူဝ်ႇ တီႈပွတ်းတူၵ်း ၼိဝ်းယွၵ်ႉၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇလိၼ်ႇ ႁူႉဝႃႈ တူၼ်ႈၶႅၵ်ႇၼႆႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ မၼ်းၵေႃႈႁူႉဝႃႈ ႁဵပ်းဢၼ်တၢႆလႆႈၼၼ်ႉ ၸမ်တေမွတ်ႇပႅတ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ ၶၢဝ်းတၢင်း ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီႊၶိုင်ႈလိူဝ်လိူဝ်ယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈမၼ်းလႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇ ၽူႈလႃႈလီႈလဵင်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ လႆႈႁၼ် ၵႆႇဢၼ်တိုၵ်ႉမီးၸႂ်ယူႇၼၼ်ႉ တူၼ်ႈၵႆႇၼၼ်ႉ ယၢဝ်းသွင်ထတ်းသေ ထိုင်တီႈ ႁူင်းႁေႃ ႁႃႈၸၼ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းထၢင်ႇထိူမ်။ တႃႇလိၼ်ႇ လၢတ်ႈဝႃႈ “ၶႃႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မၼ်းႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်သင်ၼႆ ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်။
မိူဝ်ႈ တႃႇလိၼ်ႇ ႁၼ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တူၺ်း ႁၢင်ႈၽၢင် ဢပုမ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈသိုဝ်ႈယူဝ်းလႄႈ တဵမ်ထူၼ်ႈလီ တႃႇတေႁဵတ်းတူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း-မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လီဢၢမ်းတႄႉတႄႉ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇလိၼ်ႇၵေႃႈ ႁၼ်ဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ တေတၢႆၵႂႃႇယူႇ။ တႄႇဢဝ် မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ 1900 ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ် ၽႄႈလၢမ်းမႃးသေ လႆႈလၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းတၢႆယွၼ်ႉ တၢင်းပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆ မီး 3 ပီႇလီႇယၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လိူဝ်လိူဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း ဢဝ်မႃးသေ ပိူင်လူင်မၼ်း ယႃႉတူၼ်ႈမႆႉ ၼႂ်းပိုၼ်းပၢၼ်မႂ်ႇ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။ တႃႇလိၼ်ႇ ဝူၼ်ႉဝႃႈ သင်ဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈၵႄႇသႄႇၼႄႇ တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉၼႆ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း မၼ်းတေၵႄႇသႄႇၼႄႇ ၸိူဝ်ႉမၼ်းယူႇ။ ပၼ်ႁႃမၼ်းမီးဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းသင် ယွၼ်ႉဝႃႈ ႁိမ်းႁွမ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးတူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈတၢင်ႇဢၼ် ဢၼ်တေၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်း ပဵၼ်ၽွင်။
Darling ၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း လွၵ်းလၢႆးၸဝ်ႈပၢႆးၸၢင်ႊသေ ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ ဢၼ်မႃးထႅင်ႈၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈမွၵ်ႇသီလိူင်လမ် ၽႄႈၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၼိူဝ်ၽႃႈၶဵဝ် တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ တႃႇလိၼ်ႇ ဢဝ်ၽွင်မၢၵ်ႇၵွင်ႈ ဢၼ်ဢဝ်မႃးတီႈ မွၵ်ႇၽူႈၸၢႆး တူၼ်ႈမႆႉ ၶႅတ်ႉသတၢၼ်ႇ ထႅင်ႈတူၼ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်မၼ်းလႆႈႁဵၼ်းမႃးၼၼ်ႉ တဵမ်မၢၵ်ႇၵွင်ႈသေ ၶီႇလူတ်ႉၵႂႃႇတၢင်းႁွင်ႇ။ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်း ၼိုင်ႈၸူဝ်ႈမူင်းၶိုင်ႈ။ မၼ်းယိုဝ်းတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ တီႈႁိူဝ်းမိၼ်ႁေႊလီႊၶူဝ်ႊပိူဝ်ႊ ဢၼ်မၼ်းၶၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ။ (မၼ်းၸဝ်ႈ ပွင်ၵၢၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇ ၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်ဢွင်ႇမၢၼ် ဢၼ်ၸၢင်ႊ ႁဵတ်းၵၢၼ် လိူဝ်ႁႅင်းၼၼ်ႉ) လွင်ႈၶတ်းၸႂ် ဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပဵၼ်မႃး။ ပီႊထႅင်ႈပီႊ႞ တႃႇလိၼ်ႇ ၶိုၼ်းၶတ်းၸႂ်ထႅင်ႈ။ ၵမ်းၼႆႉ မၼ်းလႄႈလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸၼ်ဢဝ် ၶူဝ်လႆ ၵႂႃႇတီႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီးတီႈ ၸိၵ်းလွႆၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းပဵၼ် ၶူဝ်လႆ ဢၼ်သုင် 80 ပေႇ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း သွင်ဝူင်ႈလိူဝ်လိူဝ်။ ၵေႃႉႁၵ်ႉၶႃႈ ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်ၽႃသေ ဢဝ်မွၵ်ႇဢၼ်မိူၼ်မူင်ႈၼၼ်ႉ သုၵ်ႈပၼ်မွၵ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈတူၼ်ႈၶႅၵ်ႇထႅင်ႈတူၼ်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ။
မိူဝ်ႈၶၢဝ်းၵတ်းၼၼ်ႉ ၵိင်ႇမႆႉ တႃႇလိၼ်ႇ ဢွၵ်ႇမႃး ႁွႆးၸဵပ်း ဢၼ်မီး ႁွႆးၶဵဝ် ႁူမ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႃၼႃ လႄႈ ၶႅင်ၼႃႇလႄႈ ၸၢင်ႊထၢင်ႇၽိတ်းဝႃႈ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၶႅၵ်ႉတီး (cacti) ၼႆယဝ်ႉ။ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးၼမ် မီးမွၵ်ႈ 100 ၼူၵ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇလိၼ်ႇ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဝႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈသေ ပိၼ်ႇဝႆႉ တၢင်းမုင်ႈမွင်းဝႆႉ။ မၼ်းလႄႈ ဢူၺ်းၵေႃႉမၼ်း လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇ ၶျႃးလ်မေႇၼတ်ႉ လႄႈ ဝီႇလီႇယမ်ႇ ပဝ်းဝႄႇလ် ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇၸိူဝ်ႉၽၼ်း တူၼ်ႈမႆႉ သွင်ၵေႃႉ တီႈႁူင်းႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆႊ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈ ပႃႇမႆႉ ၸၼ်ႉၸွမ် ၸေႊမိူင်း ၼိဝ်းယွၵ်ႉ တီႈဝဵင်း သၢႆႇရႃႇၶျူႇ (ၶျၢၵ်ႉ လႄႈ ပီႇလ် လႆႈတၢႆၵႂႃႇ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇႁိုင်ၼႆႉ ၶဝ်တႄႇႁဵတ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် တီႈၼၼ်ႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉငိုၼ်းဢေႇ။ တႃႇလိၼ်ႇ ပၼ်ၶဝ် မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈသေ ထၢမ်တီႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ဝႃႈ ၸွင်ႇၶဝ် တေၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢဝ်မႃးၶိုၼ်းလႆႈယူႇႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ တႃႇလိၼ်ႇ လၢတ်ႈဝႃႈ “လွင်ႈၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ပဵၼ်လွင်ႈယႂ်ႇလူင်” ၼႆယဝ်ႉ။ “မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ပွတ်းဢွၵ်ႇတင်းမူတ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင်သင် တူၼ်ႈမႆႉတူဝ်ၵဝ်ႇမၼ်းၵေႃႈ တၢႆၵႂႃႇ။
တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈ ၵူၼ်းယူးရူပ်ႉၶဝ် တႄႇမႃးယူႇသဝ်း တီႈဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ပွတ်းႁွင်ႇၼၼ်ႉ ပိုၼ်းလွင်ႈ ထိူၼ်ႇပႃႇ ၵုၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈလူႉသုမ်းၵႂႃႇ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶေႃႈတၢင်ႇၼႄ တႃႇလိၼ်ႇၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၼ်းတင်းၼမ် ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ပဵၼ်တိုဝ်ႉတၢင်း ဢၼ်လီသုတ်း တႃႇတေတႄႇမူၼ်ႉမႄး ပိုၼ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈ – မိူဝ်ႈၸဝ်ႉပီႊၼႆႉ ၸုမ်းၵမ်ႉၸွႆႈ ပရႁိတ လုမ်ႈၾႃႉ တႅမ်ႇပလႅတ်ႉ ဢဝ် Maynard and Powell’s The ပၼ်ၶႂၢင်ႉ ပိုၼ်းမၼ်း ၵမ်ႈၼမ်သေ လွင်ႈၶတ်းၸႂ်ဢၼ်ၼႆႉ ၸင်ႇလႆႈ ယႃႉပႅတ်ႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်လဵၵ်ႉ ဢၼ်လႆႈၸႂ်ႉငိုၼ်း တေႃႇလႃႇ 3 လၢၼ်ႉလိူဝ်လိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ၶူဝ်းတွၼ်ႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈလူႇတၢၼ်းပၼ် ၸၼ်ႉၸွမ် ဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်ယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈ။ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ် တဵၵ်းႁႂ်ႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ် လႆႈႁူပ်ႉထူပ်း လွင်ႈမုင်ႈမွင်း ဢၼ်မႂ်ႇ လႄႈ မၢင်ပွၵ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးလီၸႂ်ၼၼ်ႉသေ လွင်ႈမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး သၽႃႇဝ လုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈပွင်ႇဝႃႈ တေလႆႈၶိုၼ်းပွၵ်ႈမိူဝ်း တီႈသူၼ်မွၵ်ႇ ဢေႇတိၼ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးလွင်ႈလူႉလႅဝ်ၼၼ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႈပွင်ႇဝႃႈ ႁပ်ႉႁွင်းဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်းဢၼ်ႁဝ်းလႆႈႁပ်ႉဝႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၸဝ်ႈပႆၢးသၢင်ႈ ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ပႃးၸဵမ်သၽႃႇဝၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မႂ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈၼႆႉ ယၢဝ်းသေ မီးၶဵဝ်ႈသေ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶွၼ်ႉသႅင်သီၶဵဝ်ဢွၼ်ႇသွင်ဢၼ် ဢၼ်ၵွင်ႉၵၼ်ဝႆႉ ၶိုၼ်းၽၢႆႇလင် တီႈသဵၼ်ႈလိူတ်ႈၵၢင်မႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈပၢႆၼိုင်ႈ မႂ်သွင်မႂ် ၵွင်ႉၵၼ်ဝႆႉ တင်း တူၼ်ႈမႆႉ။ တီႈသုတ်းထႅင်ႈၽၢႆႇၼိုင်ႈ ၶဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၸိၵ်းဢၼ်ၶႅင် ဢၼ်ၵႆႉၵူင်ႇၵႂႃႇၽၢႆႇၼိုင်ႈ။ ႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ဢမ်ႇထၢင်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းတႅပ်းလတ်းၽၢၼ်ႇ ၵုၼ်ၶဵဝ် လႄႈ ၵုၼ်သၢႆး ဢၼ်ဢမ်ႇမီးသဵင် ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼၼ်ႉသေ လွင်ႈၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ ဢၼ်ဢမ်ႇယုမ်ႇလႆႈ ၶွင်ၵူၼ်းၶီႇလွႆၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းတင်းၼမ် ၶိုၼ်းဝူၼ်ႉၶိုၼ်း လွင်ႈၶၢဝ်းတၢင်းၶဝ် လတ်းၽၢၼ်ႇထိူၼ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်း တင်းၼမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢဝ်လိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ လွင်ႈမၢႆတွင်းၵူၺ်း ၸင်ႇတေပွင်ႇၸႂ်လႆႈ တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ တဵမ်ထူၼ်ႈ။ လူႇသီႇလီႇၵရိပ်ႉၾိၼ်း ၽူႈၵွၼ်းၵၢၼ် ၸုမ်းၵမ်ႉၸွႆႈ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ ယၢမ်ႈတႅမ်ႈဝႃႈ တီႈၼၼ်ႈ တေလႆႈႁၼ် ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢၼ်ႁၢင်ႈလီ တေႃႇထိုင် မိူဝ်ႈၶၢဝ်းႁုၼ်ႈၼၼ်ႉ မွၵ်ႇၶရဵမ်ႇ ဢၼ်မီးသၢႆသဵၼ်ႈ ဢၼ်မီးၼိူဝ်တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ “မိူၼ်ၼင်ႇ ႁွၼ်ၼမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၽွင် ဢၼ်လႆလူင်းမႃး ၽၢႆႇၼိူဝ်လွႆ” ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပူႇမွၼ်ႇ ၶိုၼ်းတွင်းလႆႈ။ ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းၵတ်းမႃး တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ တေတႅၵ်ႇထႅင်ႈ ၵမ်းၼႆႉ တေမီး ႁွႆးၸဵပ်း ဢၼ်ႁူမ်ႇငမ်းဝႆႉ ၼမ်ႉဝၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထေႃးရူဝ်ႇ ဢၼ်မီးၸႂ် ႁတ်းႁၢၼ်ၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉ ၼႂ်းပပ်ႉ “ဝႃႇလ်တႅၼ်ႇ” ၼၼ်ႉဝႃႈ “မိူဝ်ႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼၼ်ႉ ၵဝ်ၶႃႈ ၵဵပ်းဝႆႉ ၶိုင်ႈပုင်း ၼႂ်းၶၢဝ်းမႆႈ။ “မိူဝ်ႈၶၢဝ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တႃႇတေလႄႇလဵပ်ႈ ၼႂ်းထိူၼ်ႇၶႅၵ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်း တီႈဝဵင်းလိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဢၼ်လီမူၼ်ႈသိူဝ်းတႄႉတႄႉ” ၼႆယဝ်ႉ။
ၶႅတ်ႉသတၢၼ်ႇၼႆႉ ယုမ်ႇယမ်လႆႈတႄႉတႄႉ။ ဢမ်ႇမိူၼ်တူၼ်ႈဢွၵ်ႇ ဢၼ်တူၵ်းမၢၵ်ႇဢွႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆပီႊၵွႆးၼၼ်ႉ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈၼႆႉ ၵူႊၶၢဝ်းၵတ်းၼႆႉ ဢွၵ်ႇမၢၵ်ႇၼူမ်း တင်းၼမ်။ ၽၵ်းၶူမ်ၼႆႉ မၼ်းၵေႃႈ ႁုင်ငၢႆႈ - ၽဵဝ်ႈပႅတ်ႈ ၵွၼ်ႈမၼ်းသေ ၵိၼ်လႆႈ ဢၼ်ၵွၼ်ႈမၼ်း။ (ၸၢမ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢႅပ်ႇဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈ တႅၼ်ႇၼိၼ်ႇ ၼမ်ၼၼ်ႉ-ဢမ်ႇၼၼ် ယႃႇႁဵတ်း) ၵူၼ်းၵူႊၵေႃႉ ၵိၼ် ၽၵ်းၶူမ် - ၵႆႇ၊ ၸဝ်ႈႁႆႈၸဝ်ႈၼႃးၶဝ် ပွႆႇမူသေ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇမႃး ၼႂ်းထိူၼ်ႇ။ ၽွင်းၶၢဝ်းၶရိတ်ႉသျၢၼ်ႇၼၼ်ႉ လူတ်ႉၾႆး ဢၼ်ပႃး ၶႅပ်းမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ တဵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ လုၵ်ႉတီႈလွႆသေ လႅၼ်ႈမႃး တီႈဝဵင်း။ ၸႂ်ႈယဝ်ႉ ၶဝ်လႆႈထုၵ်ႇၾႆးမႆႈပႅတ်ႈတႄႉတႄႉ။ ဝီႇလီႇယမ်ႇ ဢႄးလ်ပရႄး ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်း ဢၼ်မေႇၼတ်ႉ လႄႈ ပဝ်းဝႄႇလ် ႁဵတ်းၵၢၼ်မႃး ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ “လႆႈငိၼ်းဝႃႈ မၢင်တီႈ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃးၶဝ် လႆႈငိုၼ်းၶဝ်ႈ တီႈၶၢႆ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၼမ်လိူဝ် ၶူဝ်းၶွင် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တၢင်ႇၸိူဝ်း တင်းမူတ်း။ တႅမ်ႈမိူဝ်ႈပီ 1915 ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်းထိူၼ်ႇၵမ်ႈၼမ်။
ယဝ်ႉၵေႃႈ မၼ်းပၼ်လႆႈ လိူဝ်သေ တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉၵူၺ်း။ တူၼ်ႈၶႅၵ်ႇၼႆႉ သုင်ထိုင် 120 ပေႇသေ 50 ပေႇဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးၵိင်ႇမႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၵွၼ်ႈမၼ်း မႃးယႃႉၵဝ်း။ ၼႆႉပဵၼ်တၢင်းၼွၼ်းၽၼ် ၵူၼ်းတႅပ်းမႆႉၶဝ်။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမႆႉဢၼ်ႁၢင်ႈလီသေပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမႆႉဢၼ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်သေပိူၼ်ႈသေတႃႉ မၼ်းယႂ်ႇမႃးဝႆးၼႃႇ ပိူင်လူင်မၼ်း ပေႃးတႅပ်းယဝ်ႉ ၶိုၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ဢမ်ႇႁႅင်ႈ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ လွင်ႈၶၢမ်ႇႁိုင် ၶွင်သၢႆသဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၾႆးလႄႈ သဝ်ၾူၼ်း ပူၼ်ႉလိူဝ် တၢင်းႁၢင်ႈလီလႄႈ Chestnut ၸွႆႈၵေႃႇသၢင်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢၼ်မီးၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး။ ႁူင်းႁႅမ်း ႁွင်ႈၶၢတ်ႈ လႄႈ ၵျွင်းၽြႃး ဢၼ်ဢဝ် မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ႁဵတ်းဝႆႉ ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉမီးယူႇ၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈၵေႃႉ႞ မိူဝ်ႈပီႊ 1915 ၼၼ်ႉ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်လႆႈတႅပ်းၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
တီႈပွတ်းဢွၵ်ႇၵမ်ႈၼမ်-တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႄႇဢဝ်တီႈ မိတ်ႉသီႇပိၼ်ႇ တေႃႇထိုင် မႅၼ်ႇၼီႇ လႄႈ တႄႇဢဝ် ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ ဢႅတ်ႉလႅၼ်းတိၵ်ႉ တေႃႇထိုင် မႄႈၼမ်ႉ မိတ်ႉသီႇပိၼ်ႇ-တူၼ်ႈမႆႉ ၶႅတ်ႉသၼိတ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၼိူင်ႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈဢႅပ်ႇပႃႇလႅတ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉလူင်၊ ၼိူဝ်လွႆၸိူဝ်းၼႆႉ မီးမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢၢၼ်ႇႁူဝ်လၢၼ်ႉမၼ်း။
ဢၼ်ဝႃႈ တၢင်းပဵၼ် Fusarium wilt ၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢွၵ်ႇမႃး တီႈဝဵင်းၼိဝ်းယွၵ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၽၵ်းတူ တႃႇၵူၼ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ တင်းၼမ်ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈယူႇ။ မိူဝ်ႈပီႊ 1904 ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် တၢင်းပဵၼ် ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး တီႈၼိူဝ် ပိူၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်တေၸၢင်ႊႁၢႆလၢႆၵႂႃႇ တီႈၼႂ်းသူၼ်သတ်း ဝဵင်း Bronx ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် လႆႈႁူႉဝႆးဝႆးဝႃႈ ႁဵပ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၸပ်းတၢင်းပဵၼ် (ဝၢႆးမႃး ႁွင်ႉဝႃႈ Cryphonectria parasitica) ၼၼ်ႉ ႁွတ်ႈထိုင်မႃး တီႈတူၼ်ႈမႆႉ ၵျႃႇပၢၼ်ႇ ဢၼ်ဢဝ်ၶဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီႊ 1876 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဢမ်ႇႁိုင်သင် ၵူၼ်းမိူင်းလၢႆလၢႆၸေႊမိူင်း လႆႈႁူႉဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉတၢႆ၊ မိူဝ်ႈပီႊ 1906 ၼၼ်ႉ ဝီႇလီႇယမ်ႇ ဢႄး မႃႇရီႇလ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးမႅင်း တီႈသူၼ်မွၵ်ႇ ၼိဝ်းယွၵ်ႉ လႆႈပိုၼ်ၽႄဢွၵ်ႇ လိၵ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။ Muriel ၸီႉၼႄဝႃႈ ႁဵပ်းဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တီႈၼိူဝ်ပိူၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉ ၶႅတ်ႉသတၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁွႆးၸဵပ်း ဢၼ်ပဵၼ်သီလိူင်သေ လိုၼ်းသုတ်းမႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁိမ်းႁွမ်း တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ မူတ်းသႂ်မႃးၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈထၢတ်ႈဢႃႇႁႃႇရ လႄႈ ၼမ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈလႆၶိုၼ်ႈလူင်း ၼႂ်းသဵၼ်ႈလိူတ်ႈ ဢၼ်မီးတႂ်ႈပိူၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉၼၼ်ႉ ဢၼ်မီးၼိူဝ် ဝူင်းတၢႆၼၼ်ႉ တေတၢႆၵႂႃႇၵူႈဢၼ်ယဝ်ႉ။
မၢင်ၸိူဝ်း ဢမ်ႇၸၢင်ႈဝူၼ်ႉလႆႈ-ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈပိူၼ်ႈဝူၼ်ႉ-တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ႁၢႆၵႂႃႇၼႂ်းထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီႊ 1911 ၼၼ်ႉ ၶွမ်ႇပၼီႇ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇ Sober Paragon Chestnut Farm တီႈၸေႊမိူင်း ပႅၼ်ႇၼီႇဝႄႇၼီႇယႃႇၼၼ်ႉ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ “ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈၵူဝ်ႁႄ ဢၼ်လဵဝ်ၵွႆး” ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈမီးၽူႈသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးပုၼ်ႈၽွၼ်း ၶၢဝ်းယၢဝ်း။ သူၼ်ႁႆႈၼႃးၼၼ်ႉ လႆႈဢိုတ်းပႅတ်ႈ မိူဝ်ႈပီႊ 1913 ၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး သွင်ပီႊၼၼ်ႉ ၸေႊမိူင်းပႅၼ်ႇၼီႇဝႄႇၼီႇယႃႇ လႆႈႁွင်ႉဢဝ် ၶွမ်ႇမတီႇ တၢင်းပဵၼ် ၶႆႇၵႆႇသေ လႆႈဢၼုၺၢတ်ႈ ၸႂ်ႉငိုၼ်း 275,000 တေႃႇလႃႇ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ (မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငိုၼ်း ဢၼ်ယႂ်ႇလူင်) သေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ဢႃႇၼႃႇ ဢၼ်တေဢဝ်လၢႆးတၢင်း တႃႇတေ ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉ လွင်ႈၸဵပ်းသႅပ်ႇၼႆႉ ဢိၵ်ႇပႃး သုၼ်ႇလႆႈ ယႃႉလူႉ တူၼ်ႈမႆႉ သုၼ်ႇတူဝ် ၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇတၢင်းပဵၼ်ၶဝ် ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ႁႂ်ႈဢဝ်တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်းၵႄႈ ၽၢႆႇၼႃႈ တီႈဢၼ်ၸပ်းတၢင်းပဵၼ် ပိူင်လူင်ၼၼ်ႉ လၢႆလၵ်းၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ တင်းမူတ်း ၼင်ႇႁိုဝ် တေမီးၽွၼ်းလီ တႃႇႁႄႉၵင်ႈ ၾႆးမႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈႁူႉဝႃႈ ႁဵပ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈဝႅၼ်ၵႂႃႇၸူး တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ဢမ်ႇၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉသေ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇလူမ်း၊ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈ။
ထိုင်မႃးပီႊ 1940 ၼၼ်ႉ ၶႆႇၵႆႇလူင် ဢမ်ႇပေႃးၸပ်းတၢင်းပဵၼ်။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၵႃႈၶၼ်ငိုၼ်းတေႃႇလႃႇ ဢၢၼ်ႇႁူဝ်လၢၼ်ႉမၼ်း လႆႈထုၵ်ႇမွတ်ႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ မူင်ႈမႅင်း fusarium wilt ၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈယူႇလႆႈ ၼႂ်းလိၼ်လႄႈ ႁၢၵ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇဢွၵ်ႇမႃးသေ ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵိုတ်းဝႆႉ 400 လၢၼ်ႉလိူဝ်လိူဝ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မူင်ႈမႅင်း Fusarium wilt ၼႆႉ လႆႈႁၼ် တီႈဢၼ်မီး ႁွင်ႈၼမ်ႉ တီႈၼႂ်းတူၼ်ႈမႆႉဢွၵ်ႇ တီႈဢၼ်မၼ်းယူႇသဝ်းၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈမၼ်း လူႉသုမ်းၼမ်။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈသေ မၼ်းၽႄႈၵႂႃႇ တီႈတူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈမႂ်ႇ ဝႆးဝႆးသေ ၶိုၼ်းတူၵ်းလူင်းၵႂႃႇ တီႈလိၼ် ၵမ်ႈၼမ် မိူဝ်ႈပႆႇထိုင် ၸၼ်ႉမွၵ်ႇၼၼ်ႉ ႁိုင်ၼႃႇယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး မႆႉၼႆႉ ႁႃႁၼ် လွၵ်းလၢႆးတၢင်ႇဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် မႆႉဢွၵ်ႉ၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းသီလမ် ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလူင် ဢၼ်ပိုင်ႈဢိင် တူၼ်ႈမႆႉၶႅၵ်ႇၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၶိူင်ႈႁဵတ်းသီလမ် ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တွၼ်ႈတႃႇ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃး ၸိူဝ်းၽၢၼ်ၵွတ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသင် တႃႇတေလႅၵ်ႈလၢႆႈ - တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် တူၼ်ႈမႆႉ ပိုၼ်ႉတီႈ တၢင်ႇဢၼ် ဢမ်ႇမီး ဢၼ်ပၼ် ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃး လႄႈ တူဝ်သတ်းၶဝ် ၶႄႇလႃႇလူဝ်ႇရီႇ လႄႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈသဵင်ႈငိုၼ်း ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈ လႄႈ ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈၼၼ်ႉ။ တၢင်းပဵၼ် ၶႆႈဝတ်းယႂ်ႇၼႆႉ တေၸၢင်ႊဝႃႈလႆႈဝႃႈ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ လၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ၵူၼ်းဢႃႇပႃႇလႅတ်ႉၶဝ် ၵႆႉႁဵတ်းၼၼ်ႉ သုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇသေ တဵၵ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ မီးတၢင်းလိူၵ်ႈ ဢၼ်ႁၼ်ၸႅင်ႈလီ ဢၼ်ပဵၼ် ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းႁူင်းထၢၼ်ႇႁိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈတႅမ်ႈပိုၼ်း Donald Davis တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈပီႊ 2005 ၼၼ်ႉဝႃႈ “ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ တၢႆၵႂႃႇလႄႈ လုမ်ႈၾႃႉတင်းသဵင်ႈ လႆႈတၢႆၵႂႃႇလႄႈ လႆႈယႃႉပႅတ်ႈ ၾိင်ႈထုင်း တႃႇတေသိုပ်ႇမီး ဢသၢၵ်ႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ တီႈလွႆဢႅပ်ႉပႃႇလႅတ်ႉ မႃး 4 ပၢၵ်ႇပီႊလိူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။”
ပဝ်းဝႄႇလ် ယႂ်ႇမႃးၵႆၵၼ်တင်း ဢႅပ်ႉပႃႇလႅတ်ႉ လႄႈ ၶႅတ်ႉသၼိတ်ႉ။ ပေႃႈမၼ်း လႆႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၼႂ်းတပ်ႉလူမ်းသေ ၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇၸွမ်း ၼႃႈႁိူၼ်းမၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ဢိၼ်ႇတီးယႃးၼႃႇ၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မၼ်းလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်း တီႈဝဵင်း New York သေတႃႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းမၼ်း တိုၵ်ႉထိင်းသိမ်းဝႆႉ လွင်ႈသိုဝ်ႈယူဝ်း တီႈပွတ်းၵၢင်ဝၼ်းတူၵ်း လႄႈ လွင်ႈၸပ်းၽၢၵ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇႁူႉလႆႈ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ႁၼ်လႆႈ တီႈပွတ်းၸၢၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈမၼ်း ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈလႄႈ လၢႆးတႅမ်ႈၶူဝ်း ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽိူမ်ႉထႅမ်ၵၼ်သေ ၼႄဝႆႉ ၵူၼ်ၵိၼ်း ဢၼ်မီး လွင်ႈပၼ်ႇႁွပ်ႈ သိူဝ်ႈၶူဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတီႈသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်မၼ်း လႆႈၸႂ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ် “ဝူၺ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ။
Powell ၼႆႉ မၼ်းဝၢင်းၽႅၼ်ဝႆႉ တႃႇတေပဵၼ်မႃး မေႃယႃသတ်း တေႃႇထိုင် ၶူးမေႃလူင် ၽၢႆႇပၢႆးၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၵေႃႉ႞ ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈမၼ်း လွင်ႈမုင်ႈမွင်း ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်ၶဵဝ်လိူဝ် ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း ဢၼ်တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ မူင်ႈမႅင်း လႄႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ႁႄႉၵင်ႈ တၢင်းပဵၼ် ႁင်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ “ၶႃႈဝူၼ်ႉဝႃႈ ဝူၺ်ႉ ႁဵတ်းတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၸၢင်ႊႁႄႉၵင်ႈလႆႈ မူင်ႈမႅင်း လႄႈ ဢမ်ႇလူဝ်ႇၽုၺ်ႇယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်းသင်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလီႁဵတ်းႁိုဝ်” ၼႆယဝ်ႉ။ ပဝ်းဝႄႇလ် လၢတ်ႈ။ “တႄႉတႄႉ ၵူၼ်းတင်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပဝ်းဝႄႇလ် ႁွတ်ႈထိုင် ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် ၸၼ်ႉၸွမ် ယူႊတႃႊ မိူဝ်ႈပီႊ 1983 ၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈၸႂ်သင်။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆး လႆႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ ၵေႃႉ႞သေ မၼ်းၸၢႆး ႁဵတ်းၵၢၼ် မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် ဢၼ်ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁဵပ်း ဢၼ်ပဵၼ် ႁဵပ်း ၼၼ်ႉ ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶတ်းၸႂ်ၶဝ် တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၵႂႃႇလႆႈလီလီ။ မၼ်းဢမ်ႇၽႄႈၸပ်းၵၼ် တီႈတူၼ်ႈမႆႉတေႃႇတူၼ်ႈမႆႉ ႁင်းမၼ်း၊ ယွၼ်ႉၼၼ် မၼ်းလႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်း ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းႁဵပ်း ၼပ်ႉႁူဝ်သိပ်းဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼႆသေတႃႉ ပဝ်းဝႄႇလ် လႆႈၸႂ် လွင်ႈတူၼ်ႈမႆႉလူင် တူၵ်းလူင်းၵႂႃႇၼၼ်ႉသေ မၼ်းပၼ် ၶေႃႈတွပ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ တႃႇတေပဵၼ်မႃး လွင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈ ဢၼ်လီၸႂ်လဵၵ်ႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “ယွၼ်ႉၵုၼ်ႇသိၼ်ႁဝ်း ဢၼ်ၶၢႆႉၵႂႃႇမႃး ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလီလႄႈ ဢမ်ႇတင်ႈၸႂ်သေ ဢဝ်ၸိူဝ်ႉမႅင်းတၢင်းပဵၼ် ၶဝ်ႈမႃး” ၼႆယဝ်ႉ။ “ၶႃႈဝူၼ်ႉဝႃႈ- ဝူၺ်ႉ ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းလီၶဝ်ႈၸႂ် မီးတိုဝ်ႉတၢင်း တႃႇတေဢဝ်မႃးၶိုၼ်းယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇတေ ယႃႉပႅတ်ႈ လွင်ႈလူႉသုမ်းၼၼ်ႉ ပဝ်းဝႄႇလ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၵေႃႉဢွၼ်တၢင်းသုတ်း။ ဝၢႆးသေ လႆႈႁူႉၸႅင်ႈဝႃႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼႆႉ တေတူၵ်းသုမ်းယဝ်ႉၼႆၼၼ်ႉ ၸုမ်း USDA ၶဝ် ၶတ်းၸႂ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈၶႄႇ ဢၼ်ပဵၼ် တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢၼ်ၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈႁႅင်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ တႃႇတေပွင်ႇၸႂ်ဝႃႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼႆႉ ၸွင်ႇမၼ်းတေၸၢင်ႊ တႅၼ်းတၢင် တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇလႆႈယူႇႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တူၼ်ႈၶႅၵ်ႇၼႆႉ မၼ်းဢွၵ်ႇၽၢႆႇၼွၵ်ႈၼမ်သေပိူၼ်ႈသေ မၼ်းမိူၼ်တူၼ်ႈမၢၵ်ႇမႆႉ လိူဝ်သေ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇမႆႉ။ တူၼ်ႈဢွၵ်ႇ လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉလူင် ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ တၢင်ႇၸိူဝ်း ဢဝ်ၶဝ် ၵူဝ်ႁႄ ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶဝ် လႆႈထုၵ်ႇႁႄႉႁၢမ်ႈဝႆႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶဝ်တၢႆၵႂႃႇငၢႆႈငၢႆႈ။ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ၵေႃႈ ၶတ်းၸႂ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ လႄႈ မိူင်းၶႄႇ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ မုင်ႈမွင်းဝႃႈ တေႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီး ၽွၼ်းလီ တင်းသွင်ဢၼ်ၼၼ်ႉယူႇ။ တၢင်းၶတ်းၸႂ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်လႄႈ လႆႈပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈ။
တီႈသုတ်းမၼ်း ပဝ်းဝႄႇလ် လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈႁူင်းႁဵၼ်း ပၢႆးသၢႆႊ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈ ပႃႇမႆႉ ၸၼ်ႉၸွမ် ၸေႊမိူင်း ၼိဝ်းယွၵ်ႉသေ လႆႈႁူပ်ႉထူပ်း ၶျၢၵ်ႉမေႇၼတ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၽၢႆႇၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၽုၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉ ၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးလၢႆပီႊၼၼ်ႉၵူၺ်း၊ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ် လႆႈၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တိတ်ႉသျူးတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ဢဝ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပၼ် လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈယႃႈၶႃႈမူင်ႈမႅင်း တီႈယႃႈမဝ်းၵမ် တွၼ်ႈတႃႇ ၼႄလၵ်းထၢၼ်ၽၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊ လိူဝ်သေၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မေႇၼၢတ်ႉ (Maynard) တႄႇႁဵတ်းၵၢၼ် ပၢႆးၸၢင်ႊမႂ်ႇမႂ်ႇသေ ၽွင်းၼၼ်ႉ မၼ်းႁႃပၢႆးၸၢင်ႊ ဢၼ်ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းမၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တႃႇလိၼ်ႇ မီးၸိူဝ်ႉၽၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈလႄႈ လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း လၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ၽိင်ႈထုင်း မႃး ႁူဝ်ႁဵင်ပီႊၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈႁႆႊၸဝ်ႈၼႃးၶဝ် (လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ပႆႇႁိုင်ၼႆႉ) လႆႈၶၢမ်ႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်မီး ၽၢင်ႁၢင်ႊ ဢၼ်ၶဝ် ၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢဝ်မႃးလေႃးၵၼ်ၸွမ်းသၽႃႇဝသေ ၵူၼ်းႁဝ်းလိူၵ်ႈဢဝ် ၶူၼ်းလေႃးဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇမၢၵ်ႇမႆႉဢၼ်ယႂ်ႇလိူဝ်၊ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်႞ၼၼ်ႉ တေလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်း လၢႆလၢႆပၢၼ်။ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၼႆႉ မၼ်းထိူင်းလႄႈ မၼ်းသုၵ်ႉသၵ်ႉဢိတ်းၼိုင်ႈ။ တႃႇလိၼ်ႇ ဝူၼ်ႉဝႃႈ လၢႆးၼႆႉ ၸွင်ႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်လီမိူၼ် သၽႃႇဝထိူၼ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉႁိုဝ်။ မၼ်းလၢတ်ႈၼႄၶႃႈဝႃႈ “ၶႃႈထၢင်ႇတႄႉ ႁဝ်းတေႁဵတ်းလႆႈလီလိူဝ်ၼႆႉယူႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
ပၢႆးၸၢၵ်ႈၽၢႆႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၵုမ်းၵမ်လႆႈၼမ်လိူဝ်၊ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၼိူင်ႈၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၵပ်းၵႆၢႇၵၼ်သေၵေႃႈယဝ်ႉ၊ မၼ်းၸၢင်ႈလိူၵ်ႈဢဝ်တွၼ်ႈတႃႇ တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းဢၼ်တႅတ်ႈၼႅတ်ႈသေ ဢဝ်သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်း genome ၶွင်တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇဢၼ်လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ (တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ “မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇႁိုင်ၼႆႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ် လႆႈၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွၵ်းလၢႆး တႃႇမႄးထတ်း ၸီႇၼိူမ်ႇ တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ ၵမ်းသိုဝ်ႈယူႇ။) ပၢႆးၸၢင်ႊဢၼ်ၼႆႉ ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႃႈ တေမီးလွင်ႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ ဝႆးလိူဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈမီးမႃး ၼႆယဝ်ႉ။ Powell ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ဢၼ်ၼႆႉ မိူၼ်ႁၢင်ႈ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ တႃႇတူၼ်ႈမႆႉ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢၼ်မၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ “တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၶႂ်ႈတဵမ်ထူၼ်ႈ”- ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ၊
ၽွမ်ႉၸွမ်းၶႃႈ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးႁဝ်းၼႆႉ တေလႆႈမီး ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ “တႄႇဢဝ်ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ တေႃႇထိုင်ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈ ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁင်းၶေႃ ဢၼ်ၼိုင်ႈၵူၺ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
Powell လႄႈ Maynard လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ မၼ်းတေလႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းသိပ်းပီႊ တွၼ်ႈတႃႇတေသွၵ်ႈႁႃ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ပၼ်လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ၊ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်လူၺ်ႈ ပၢႆးၸၢင်ႊတွၼ်ႈတႃႇတေဢဝ်ၶဝ် ထႅမ်သ်ႂႇၼ်ႂး ၸီႇၼိူမ်ႇၶွင် တူၼ်ႈမွၵ်ႇၶၢဝ်၊ လႄႈဝႆးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်ယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဝ်းဝႄႇလ် လၢတ်ႈဝႃႈ “ႁဝ်းၶႃႈ တိုၵ်ႉလၢမ်းၶၢတ်ႈၵူၺ်း။ “ၽႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇမီး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ပၼ် လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ ႁဵပ်းၼၼ်ႉ။ ႁဝ်းၶႃႈ တႄႇမႃးတီႈ ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးသင်ၼၼ်ႉတႄႉတႄႉ။”
တႃႇလိၼ်ႇ လႆႈႁႃတၢင်းၸွႆႈထႅမ်တီႈ ၸုမ်းၵမ်ႉၸွႆႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၶျႅတ်ႉသၼတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းတႃႇၼမ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈမႃး မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ 1980 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မၼ်း လၢတ်ႈဝႃႈ ပိူင်လူင်မၼ်း မၼ်းႁၢႆၵႂႃႇ၊ ၶဝ်ပၼ်ၶေႃႈမၼ်ႈၵႅၼ်ႇၼိူဝ် လွင်ႈၸပ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းလႄႈ တိုၵ်ႉပႂ်ႉတူၺ်းလွင်ႈ ပၢႆးသၢႆႊၸိူဝ်ႉၽၼ်း၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းတီႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် Darling ၸင်ႇၶွတ်ႇၽွတ်ႈ ၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇႁဵတ်းတႃႇၼမ်ႉတွၼ်း ႁင်းမၼ်း တႃႇၵမ်ႉၸွႆႈငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ၵၢၼ်ပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဝ်းဝႄႇလ် လၢတ်ႈဝႃႈ ၸုမ်းၶဝ် တႅမ်ႈလိၵ်ႈ ပၼ် မေႇၼတ်ႉ လႄႈ ပဝ်းဝႄႇလ် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တႃႇငိုၼ်း 30,000 တေႃႇလႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။ (မိူဝ်ႈပီႊ 1990 ၼၼ်ႉ ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၶဝ် လႆႈမူၼ်ႉမႄးၶိုၼ်းသေ ႁပ်ႉၶၢမ်ႇဝႆႉ ၸုမ်းၽူႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ Darling ၶဝ် ႁႂ်ႈပဵၼ် ၵိင်ႇၽေၸေႈမိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၶဝ်၊ ၵူၺ်းၵႃႊ ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းၵမ်ႈၽွင်ႈတႄႉ တိုၵ်ႉမီးလွင်ႈထၢင်ႇထိူမ် ဢမ်ႇၼၼ် ပဵၼ်ၽူႈၶဵၼ်တေႃႇ ပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းယူႇ)။
မေႇၼတ်ႉ လႄႈ ပဝ်းဝႄႇလ် ၶဝ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ယူႇ။ ၶႂ်ႈဝႃႈၵမ်းလဵဝ် ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ၶဝ်လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ၼႄဝႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈတႄႉ။ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းတႄႉ တေလႆႈႁႃလၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်း။ Maynard ၸၢမ်းဢဝ်မႂ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ လႄႈ ႁေႃႇမူင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ ယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ မႃးလေႃးၵၼ် ၼႂ်းၽိူၼ်ပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်တႅမ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်မူၼ်းၼၼ်ႉသေ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၽိတ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ လွင်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈတႄႉ။ တူၼ်ႈမႆႉမႂ်ႇၼႆႉ တေဢမ်ႇလႆႈ ႁၢၵ်ႈ လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ သႄးလ် ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းၼၼ်ႉ။ မေႇၼတ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ “ၵဝ်ၶႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ၶႃႈႁႅမ်တူၼ်ႈမႆႉၶၢတ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တီႈၸၼ်ႉၸွမ် ၵျေႃႇၸီႇယႃႇ ၵေႃႉ႞ ဢၼ်ပဵၼ် သၵွတ်ႉမႃႇၶႄႇလ် (Scott Merkle) ၼၼ်ႉ လိုၼ်းသုတ်းမႃး သွၼ်ပၼ် မေႇၼတ်ႉ လၢႆးလုၵ်ႉတီႈ လွင်ႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ သေ ၵႂႃႇၸူး တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီးၼႂ်း တူဝ်လၢင်း မိူဝ်ႈၸၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈႁႃႁၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ-ၵၢၼ်ၶွင် Powell-ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼႄလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉယူႇ။ မၼ်းၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းလၢႆပီႊ တႃႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ထၢတ်ႈလေႃး ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဵတ်ႇသေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ထၢတ်ႈလေႃး ဢၼ်ၶႃႈမႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးၼၼ်ႉသေတႃႉ ယွၼ်ႉမႆႈၸႂ်ဝႃႈ ၵူၼ်းတင်းၼမ် တေဢမ်ႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ပႃးၶဵတ်ႇၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းၸင်ႇယွမ်းပၼ် ထၢတ်ႈလေႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းယင်းသွၵ်ႈႁႃ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၶႄႉၶဵင်ႇ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်မီးတီႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈၼၼ်ႉယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ တႃႇတေၵႅတ်ႇၶႄတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈပႃးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းတၢင်းၼမ် (ၶဝ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း ႁူၵ်းဢၼ်) ၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပီႊ 1997 ၼၼ်ႉ ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ် ၵေႃႉ႞ လုၵ်ႉတီႈပၢင်ၵုမ် ပၢႆးသၢႆႊသေ ပွၵ်ႈမႃးသေ တႅမ်ႈသႂ်ႇ ၶေႃႈၼမ်း လႄႈ ၶေႃႈတၢင်ႇၼႄ။ Powell လႆႈမၢႆတွင်းဝႆႉ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်ၼိူင်ႈ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ “လွင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶွင် oxalate oxidase တီႈၼႂ်းတူၼ်ႈဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ပၼ်လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ oxalate လႄႈ ႁဵပ်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ oxalate ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။” လုၵ်ႉတီႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႅင်းဝၢႆးရၢတ်ႉသ် မၼ်းၼၼ်ႉသေ ပဝ်းဝႄႇလ် ႁူႉဝႃႈ ႁဵပ်းဢၼ်ႁႅင်ႈၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇဢွၵ်ႇ ဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉ တႃႇၶႃႈႁႅမ် ပိူၵ်ႇမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁဵပ်းငၢႆႈ။ Powell ႁူႉထိုင်ဝႃႈ သင်ဝႃႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ထၢတ်ႈ oxalate oxidase (ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢၼ်ၸၢင်ႊယႃႉပႅတ်ႈ ထၢတ်ႈ oxalate) ႁင်းမၼ်းၼႆၸိုင် မၼ်းၸၢင်ႊႁႄႉၵင်ႈလႆႈ တူဝ်မၼ်းယူႇ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “ၼၼ်ႉပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်း ယူႇရီႇၵႃႇ ၶႃႈ” ၼႆယဝ်ႉ။
လႆႈႁူႉဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉတင်းၼမ်ၼႆႉ မီးၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ဢွၵ်ႇသလႅတ်ႉဢွၵ်ႇသီႇတဵၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်မွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းၼၼ်ႉသေ ပဝ်းဝႄႇလ် လႆႈမႃး ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ်ႈသၢၼ် ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် Linda Polin McGuigan ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးၸၢင်ႊ “ၵွင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း” ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးသေ ဢဝ်ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ပိုတ်ႇသႂ်ႇၼႂ်း တူဝ်လၢင်း ၶႅတ်ႉသတၢၼ်ႇသေ မုင်ႈမွင်းဝႃႈ တေၸၢင်ႊဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်း DNA တူဝ်လၢင်းၼၼ်ႉယူႇ။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ ယူႇဝႆႉၼႂ်းတူဝ်လၢင်း ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉသေတႃႉ ဝၢႆးၼၼ်ႉ မၼ်းႁၢႆၵႂႃႇ။ ၸုမ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ၼႆႉ ပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈလွၵ်းလၢႆးဢၼ်ၼႆႉသေယဝ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇၸူး မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ဢၼ်ယၢမ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး လွၵ်းလၢႆးဢၼ်တတ်းဢွၵ်ႇ DNA ၶွင်တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းသေ သႂ်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼ်ႂးသၽႃႇဝၼၼ်ႉ၊ တူဝ်မီးၸ်ႂဢၼ်လဵၵ်ႉၼွႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ထႅမ်သ်ႂႇထႅင်ႈ ပီႇၸႃႉ ဢၼ်တဵၵ်းႁႂ်ႈတူဝ်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈမၼ်း ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ် မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ် ၶဝ်ႈၸူး မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃးဢၼ်ၼႆႉ ၼင်ႇႁိုဝ်မၼ်းတေၸၢင်ႈသႂ်ႇလႆႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်ၶႂ်ႈလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ McGuigan လႆႈၼမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇတေဢဝ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ်ႈမႅၼ်ႇ လႄႈ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်တီႈမၢႆတွင်း သႂ်ႇၼႂ်း တူဝ်လၢင်း မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ႁႂ်ႈယုမ်ႇယမ်လႆႈ။ မိူဝ်ႈထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇထွင်ႇသႆၢလႅင်း တႂ်ႈမၢၼ်ႇတူၺ်းဢၼ်လဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်းၼၼ်ႉ တေဢွၵ်ႇသၢႆလႅင်းသီၶဵဝ်သေ ၼေဝႃႈ လွင်ႈသႂ်ႇၶဝ်ႈမၼ်းဢွင်ႇမၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ (ၸုမ်းၶဝ် ၵိုတ်းယိုတ်း လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈပရူဝ်ႇတိၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် မၢႆတွင်းၼၼ်ႉ ဝႆးဝႆး-ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်တေၸၢင်ႊ လႅင်းလႅင်းလႆႈၼၼ်ႉ။) Maynard ႁွင်ႉဝႃႈ လၢႆးတၢင်းၼႆႉ ပဵၼ် “ဢၼ်ႁၢင်ႈလီလိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ” ၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢႆးမႃး Maynard လႄႈ Powell ၶဝ် ႁဵတ်းသၢင်ႈ သၢႆၵၢၼ် ၸုတုမ် ၶႅပ်းၶဵဝ် ဢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ၶႂၢၵ်ႈၵႂႃႇထိုင် လၢႆၸၼ်ႉ ၼႂ်းႁူင်းၵၢၼ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပႃႇမႆႉ ဢၼ်ဢဝ် ဢုတ်ႇ ႁဵတ်းဝႆႉ ဢၼ်ႁၢင်ႈလီ မိူဝ်ႈပီႊ 1960 ၼၼ်ႉ ဢိၵ်ႇပႃး ႁူင်းၵၢၼ် “Biotech Accelerator” ဢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လႅင်းလႅင်း ဢၼ်မီးၼွၵ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း တေလႆႈလိူၵ်ႈဢဝ် တူဝ်လၢင်း ဢၼ်တေဢွၵ်ႇမႃးတီႈ သႄးဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၸွမ်း ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း (တူဝ်လၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ၵမ်ႈပႃႈၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇႁဵတ်းၸိူင်ႉၼႆ၊ ယွၼ်ႉၼၼ် မၼ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းသင် တႃႇတေႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တူဝ်ငၢႆးၵၼ်) ယဝ်ႉၵေႃႈ သႂ်ႇၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ်ႈမႅၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ သႄးလ် လုၵ်ႈဢေ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢႃႇၵႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢၼ်ဢဝ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ တဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼင်ႇႁိုဝ် လုၵ်ႈလၢင်း တေပဵၼ်မႃး တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ဢဝ်ထၢတ်ႈႁေႃႇမူင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ သႂ်ႇပၼ်။ ၵွၵ်းပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ႁၢင်ႈၵူပ်ႉ ဢၼ်မီးတူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးႁၢၵ်ႈဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇၼၼ်ႉ ဢဝ်ဝႆႉၼိူဝ် ၶူင်ႇၶိူင်ႈ ဢၼ်မီးတႂ်ႈ ၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လိုၼ်းသုတ်း ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၶဝ် ဢဝ်ႁေႃႇမူင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁၢၵ်ႈမၼ်း ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈငႃႇၶဝ်ၼၼ်ႉ ၼႂ်းဢုမ် ဢၼ်ဢဝ်လိၼ် တဵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ဝႆႉ ၼႂ်းႁွင်ႈ ဢၼ်ၵုမ်းထိင်း တၢင်းမႆႈ ႁႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉ ယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်းၼၼ်ႉ ၼွၵ်ႈႁိူၼ်း ဢမ်ႇလီၼႆ ဢမ်ႇလီဢၢမ်း။ ယွၼ်ႉၼၼ် ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ၸင်ႇဢဝ် တူၼ်ႈမႆႉထိူၼ်ႇ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တူဝ်ယၢင်ႇ ဢၼ်ၶႅင်လႅင်းသေတႃႉ တိုၵ်ႉၶၢမ်ႇလႆႈ တႃႇၸၢမ်းတူၺ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး သွင်ၶၢဝ်းမႆႈၼၼ်ႉ ႁႃႇၼႃႇပိလ်ၵီႇ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် တီႈႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ပဝ်းဝႄႇလ် ၼႄလၢႆးႁဵတ်းမၼ်း။ မၼ်းၼၢင်း ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁဵပ်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉ ၼႂ်းထူင်ပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်လဵၵ်ႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ။ ၼႂ်းပိူင်ဢၼ်ဢိုတ်းဝႆႉၼႆႉ ၸိူဝ်ႉမႅင်းတၢင်းပဵၼ် သီလိူင်မၢၵ်ႇၸွၵ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမီးၽေးၼၼ်ႉ တူၺ်းႁၢင်ႈမၼ်း ဢမ်ႇလီလႄႈ ၸမ်တေႁၢင်ႈလီယဝ်ႉ။ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းတၢႆၼမ် လႄႈ လူႉလႅဝ်ၵႂႃႇ ၼႆၼၼ်ႉ တေယၢပ်ႇတႃႇတေဝူၼ်ႉ။
ၵႆႇဢၼ်မီးၼိူဝ်လိၼ်ၼၼ်ႉ ၶုပ်ႉၶဝ်ႇၼိူဝ်လိၼ်သေ မၢႆဝႆႉ တီႈတူၼ်ႈမႆႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်မီး ႁႃႈမီႇလီႇမီႇတႃႇၼၼ်ႉသေ ဢဝ်ၶိူင်ႈတႅပ်း တႅတ်ႈတေႃး သၢမ်တီႈသေ ဢဝ်ၽႃႈတူမ်းသူပ်း သႂ်ႇတီႈႁွႆးၸဵပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်းဢဝ်ၽႅၼ်ႇပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ႁူမ်ႇဝႆႉ။ မၼ်းၼၢင်းလၢတ်ႈဝႃႈ “မိူၼ်ၼင်ႇ ၽႅၼ်ႇတူမ်းသူပ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉ “ၵုမ်းထိင်း” ဢၼ်ဢမ်ႇၶၢမ်ႇလႆႈလႄႈ မၼ်းၼၢင်း မုင်ႈမွင်းဝႃႈ တၢင်းပဵၼ်မၢၵ်ႇၸွၵ်းၼႆႉ တေလုၵ်ႉတီႈ တီႈဢၼ်သမ်းယႃႈယႃၼၼ်ႉ ၽႄႈၸပ်းၵၼ်ဝႆးဝႆးသေ လိုၼ်းသုတ်းမႃး တေလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ တူၼ်ႈမႆႉဢွၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇ။ မၼ်းၼၢင်းၼႄၶႃႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ပႃးၸိူဝ်ႉၽၼ်းၶဝ်ႈသၢၼ် ဢၼ်မၼ်းၼၢင်းယၢမ်ႈယူတ်းယႃမႃး မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ။ တၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ မၼ်းၸပ်းတီႈ တီႈဢၼ်ၶၢတ်ႇၼၼ်ႉၵွႆး မိူၼ်ၼင်ႇ သူပ်းသီလိူင်မၢၵ်ႇၸွၵ်း ဢၼ်မၢင် ဢၼ်ၸမ်ၵၼ်တင်း သူပ်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 2013 ၼၼ်ႉ Maynard လႄႈ Powell ၶဝ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၶဝ် တီႈၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၸိူဝ်ႉၽၼ်း - ဝၢႆးသေ လႆႈႁၼ် တၢင်းပဵၼ် တူၼ်ႈမႆႉ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ 109 ပီႊယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၶဝ်ၶူင်ႊႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ႁႄႉၵင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇလႆႈၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ၶဝ်လႆႈထုၵ်ႇ ႁဵပ်းႁႅင်ႈ တင်းၼမ်တင်းလၢႆ မႃးယႃႉၵဝ်းယူႇသေတႃႉ။ တႃႇတေယွင်ႈယေႃး ၽူႈၸွႆႈထႅမ် ဢၼ်မီးၸႂ် ၵရုၼႃႇ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လႄႈ ဢၼ်မီးၸႂ် ၵရုၼႃႇ လိူဝ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈလူင်းတိုၼ်း မွၵ်ႈ 250,000 တေႃႇလႃႇသေ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် လႆႈတၢင်ႇၸိုဝ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ ၸွမ်းၼင်ႇ မၼ်းၸဝ်ႈ မႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ တႃႇလိင်း 58 ၼႆယဝ်ႉ။
ပၢင်ၵုမ်လူင် ၸုမ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၶျႅတ်ႉၼတ်ႉ ၾွင်ႇတေးသျိၼ်း ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်း ၵူႊပီႊ တီႈႁူင်းႁႅမ်း ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးယႂ်ႇ ဢၼ်မီးၼွၵ်ႈဝဵင်းၼိဝ်းပႄးလ် မိူဝ်ႈဝၼ်းဢႃးတိတ်ႉ ဢၼ်ၾူၼ်တူၵ်း ၼႂ်းလိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 2018 ၼၼ်ႉ မီးၵူၼ်း 50 ပၢႆ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်။ ပၢင်ၵုမ်ပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ပၢင်ၵုမ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵမ်ႈၽွင်ႈသေ ပဵၼ်ပၢင်ၵုမ်လႅၵ်ႈလၢႆႈ ၶႅတ်ႉသတိၼ်ႇ ၵမ်ႈၽွင်ႈ။ တီႈၽၢႆႇလင်ႁွင်ႈပၢင်ၵုမ်ဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸုမ်းၶဝ် လႅၵ်ႈလၢႆႈပၼ် ထူင်ၸိပ်ႉလၵ်ႉ ဢၼ်ပႃးၼူမ်းတဵမ်ဝႆႉ။ ပၢင်ၵုမ်ပွၵ်ႈၼႆႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 28 ပီႊၼႆႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ် တႃႇလိၼ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မေႇၼိတ်ႉ ဢမ်ႇမႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈ။ ပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ်သွင်ၵေႃႉ ၵႆယၢၼ်ၵၼ်။ ဢႄးလႅၼ်းၼိၵ်ႉ ႁူဝ်ပဝ်ႈၸုမ်းၶလႅမ်းပူး လၢတ်ႈၼႄၶႃႈဝႃႈ “ႁဝ်းၶႃႈ ႁဵတ်းၸိူင်ႉၼႆမႃး ႁိုင်ၼႃႇယဝ်ႉလႄႈ ၶႂ်ႈဝႃႈ ၵူႊပီႊ ႁဝ်းၶႃႈ လႆႈယူႇယဵၼ်ယဵၼ် တႃႇၵူၼ်းတၢႆၶဝ်။ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၸႂ်တိုၵ်ႉမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်လီယူႇ - တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈပူၼ်ႉလွတ်ႈလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်း လွင်ႈလွတ်ႈၽေးလႄႈ လွင်ႈမီးၼမ်ႉတွၼ်းမၼ်း ဢၼ်ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇမႃးလၢႆပီယဝ်ႉ။
ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်း ၸုမ်းၽူႈၼမ်းၼႂ်း လႆႈလၢတ်ႈၼႄ ငဝ်းလၢႆး တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈလူင် ဢၼ်ယူႇသဝ်း ၼႂ်းၸေႊမိူင်းၼိဝ်းယွၵ်ႉ ၵူႊတူၼ်ႈၼၼ်ႉ လီလီငၢမ်းငၢမ်း။ ပိလ်ႊၵီႊ လႄႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် တၢင်ႇၸိူဝ်း လႆႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈၼႄ လၢႆးၵဵပ်းႁွမ် သိမ်းဝႆႉ ၽွင်မွၵ်ႇ လႄႈ လၢႆးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ တႂ်ႈၾႆးၼႂ်းႁွင်ႈ ဢိၵ်ႇတင်း လၢႆးဢဝ် ၸိူဝ်ႉမႅင်း ၶႆႈဝတ်းယႂ်ႇ တဵမ်လိၼ် ႁႂ်ႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢႃႇယုယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးၼႃႈဢူၵ်း ၵၢပ်ႇ ဢၼ်ၵမ်ႈၼမ် ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ ႁင်းၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ ၼုမ်ႇႁၢႆးၸၢႆးယိင်းၶဝ် မီးၶေႃႈထၢမ်မႃး။
Bowell ၼုင်ႈၼိူဝ်ၽိူၼ်သေ ၼုင်ႈၶူဝ်းဢၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၶူဝ်းၼုင်ႈဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းၵၢၼ် တွၼ်ႈတႃႇ တွၼ်ႈၼႆႉ ဢၼ်ပဵၼ် သိူဝ်ႈၶူဝ်းဢၼ်မီးၶႃ ဢၼ်သႂ်ႇဝႆႉၼႂ်းၵူၼ်ၵိၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်မီးၸႂ်လဵဝ် ဢၼ်မၼ်းႁဵတ်းမႃး ၶၢဝ်းတၢင်းသၢမ်သိပ်းပီႊ ဢၼ်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉ ၸွမ်း ယိူင်းဢၢၼ်း Herb Darling တႃႇတေလႆႈၶိုၼ်း မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇသူႈမီး ၼႂ်းၵႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၵႆႉႁဵတ်းၵၢၼ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ႁႃႈပီႊၼၼ်ႉသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၶေႃႈတွပ်ႇ ဢၼ်လီမုင်ႈမွင်းၼၼ်ႉ လႆႈမွပ်ႈပၼ် ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉ တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး။ တေႃႇၼႄႇထရမ်ႉ ၽူႈႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ် တီႈႁွင်ႈၵၢၼ် ပၢႆးသၢႆႊ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈ ပႃႇမႆႉ ၶွင် ပဝ်းဝႄႇလ် လၢတ်ႈၼႄၶႃႈဝႃႈ “မၼ်းၼႆႉ ဝႆႉၸႂ်ယႂ်ႇ လႄႈ မီးပၵ်းပိူင် လီလီ” ၼႆယဝ်ႉ။ “မၼ်းသႂ်ႇၽႃႈႁူမ်ႇ။ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈထုၵ်ႇ လွင်ႈတၢင်းတၢင်ႇဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်း တူၵ်းၸႂ်ၵူဝ်ႁႄ။ မိူဝ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ် ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် ၼိဝ်းယွၵ်ႉ (SUNY) ၶဝ် ၵပ်းသိုပ်ႇမၼ်းသေ ယွၼ်းၶႂၢင်ႉ တႃႇတူၼ်ႈမႆႉမၼ်း ၼင်ႇႁိုဝ် ၸၼ်ႉၸွမ် တေလႆႈ ၽွၼ်းလီမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းပၼ်ၾၢင်ႉၶဝ်ဝႃႈ- ဝၢႆးသေ ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ လွင်ႈၶွင်ႈၶမ် ၽၢႆႇပၢႆးၸၢင်ႊ ၵမ်ႈၼမ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ ယၢမ်းလဵဝ် ၸၢင်ႊလႆႈႁူပ်ႉထူပ်း လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ ဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်း ဢၼ်ပဵၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးလၢႆဝူင်ႈၼၼ်ႉ Powell လႆႈတၢင်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်မီးၼႃႈလိၵ်ႈၸမ် 3,000 ၼၼ်ႉ တီႈႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ဢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းပၢႆးယူႇလီတူဝ်သတ်းလႄႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းတႃႇတေမၵ်းမၼ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ တႄႇႁဵတ်း ၵၢၼ်မၵ်းမၼ်ႈ ၶွင် ဢေႇၵျိၼ်ႇၸီႇ ဢၼ်ပဵၼ် လွင်ႈထတ်းသၢင် ၽိုၼ်ယိုၼ်ႈယွၼ်း ယွၼ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၵူၼ်းမိူင်း ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶေႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ယွၼ်းတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၵူၼ်းမိူင်းၶိုၼ်း လႄႈ တႅပ်းတတ်း။ ၵၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ တေၸၢင်ႈႁိုင်လၢႆပီ။ ပေႃးဢမ်ႇမီးၶေႃႈတႅပ်းတတ်းသင်ၸိုင် ၶူင်းၵၢၼ်ၼႆႉ ၸၢင်ႈၵိုတ်းယင်ႉၵႂႃႇ။ (ၶၢဝ်းယၢမ်းၵူၼ်းမိူင်းပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ပႆႇပိုတ်ႇ)။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် ဝၢင်းၽႅၼ်တႃႇတေတၢင်ႇၽိုၼ်ယိုၼ်ႈယွၼ်းတၢင်ႇဢၼ် တီႈႁွင်ႈၵၢၼ် ၽၢႆႇၸတ်းၵၢၼ် တၢင်းၵိၼ်လႄႈ ယႃႈယႃ ၼင်ႇႁိုဝ်မၼ်းတေၸၢင်ႈထတ်းတူၺ်းလႆႈ လွင်ႈလွတ်ႈၽေးတၢင်းၵိၼ်ၶွင် ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၸုမ်းၽၢႆႇၵႅတ်ႇၶႄသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ် တေထတ်းသၢင်တူၺ်း လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼိူဝ်သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶွင်တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ၼႆႉ ၽၢႆႇတႂ်ႈပၵ်းပိူင် ယႃႈမူင်ႈမႅင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်၊ ဢၼ်လူဝ်ႇတွၼ်ႈတႃႇ တူၼ်ႈဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းတင်းမူတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပၢႆးၸႂ်။ “လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းသုၵ်ႉသၵ်ႉလိူဝ် ပၢႆးသၢႆႊ!” ၼႂ်းပၢင်ထွမ်ႇငိၼ်းၼၼ်ႉ ၵေႃႉ႞လၢတ်ႈ။
"ၸႂ်ႈ." ပဝ်းဝႄႇလ်ၵေႃႈ ၽွမ်ႉၸွမ်း။ “ပၢႆးသၢႆႊၼႆႉ မၼ်းလီၶဝ်ႈၸႂ် မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈၸႂ်တူၵ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ (ဝၢႆးမႃး မၼ်းလၢတ်ႈၼႄၶႃႈဝႃႈ “လွင်ႈဢၼ် ၸုမ်းသၢမ်ၸုမ်း ၵုမ်းၵမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈပူၼ်ႉတီႈ။ မၼ်းၶႃႈႁႅမ်ပႅတ်ႈ လွင်ႈၶူင်သၢင်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတႄႉတႄႉ”)။
တႃႇတေၼႄလႆႈဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၽေးသင်ၼႆၼၼ်ႉ ၸုမ်း Powell ၶဝ် လႆႈႁဵတ်းလွင်ႈၸၢမ်းတူၺ်းလၢႆလၢႆလွင်ႈ။ ၶဝ်လဵင်ႉပၼ် ဢွၵ်ႇသလႅတ်ႉဢွၵ်ႇသီႇတဵၵ်ႉ တီႈၽွင်ၽိုင်ႈ။ ၶဝ်တႅၵ်ႈတူၺ်း လွင်ႈႁဵပ်းဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ ၼႂ်းလိၼ်ၼၼ်ႉ ၽႄႈတိူၼ်းမႃး။ ၶဝ်ဝႆႉမႂ်မႆႉ ၼႂ်းၼမ်ႉသေ ၵူတ်ႇထတ်းတူၺ်း လွင်ႈဢၼ်ၶဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ t ၊ လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇလီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ၼႂ်းလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသေဢၼ်ဢၼ်-တီႈတႄႉမၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈၶွင် တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉ လီလိူဝ်သေ မႂ်မႆႉၶွင်တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈမူၼ်ႉမႄးဝႆႉၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ် သူင်ႇၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၵႂႃႇတီႈ ႁွင်ႈၽႃႇတတ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ Oak Ridge လႄႈ ႁွင်ႈၽႃႇတတ်းတၢင်ႇတီႈ တီႈၸေႊမိူင်း Tennessee သေ ဢမ်ႇႁၼ် လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈသင် တင်း ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈမူၼ်ႉမႄးၼၼ်ႉ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ။
ၶေႃႈတွပ်ႇၸိူင်ႉၼႆ ၸၢင်ႊႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၶဝ် မၼ်ႈၸႂ်ယူႇ။ ၶဝ်တေဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽူႈတူင်ႉၼိုင် ၸိူဝ်းသၢၼ်ၶတ်း GMO ၶဝ် ၸႂ်ယဵၼ်ၼၼ်ႉ ၸမ်တေပဵၼ်လႆႈယူႇ။ ၵျွၼ်ႇတႃးၵျီႇ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်လႆႈလိုဝ်ႈၵၢၼ် တီႈႁူင်းၵၢၼ် မွၼ်ႇသႅၼ်ႇတူဝ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင် တီႈပဝ်းဝႄႇလ် လူၺ်ႈဢမ်ႇလႆႈသဵင်ႈငိုၼ်းသင်။ မၼ်းႁွင်ႉဝႃႈ ၽူႈၶဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ် “ၽူႈၶဵၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးႁူဝ်သိပ်းပီႊၼၼ်ႉ၊ ၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ် ပၼ်ၾၢင်ႉဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈၶၢႆႉပီႇၸႃႉၼ်ႂးၵႄႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၵပ်းၵႆၢႇၵၼ်ၵႆၵၼ်ၼၼ်ႉ တေမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈယိူင်းဢၢၼ်းဝႆႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ “တူၼ်ႈယိူဝ်ႈဢၼ်ယ်ႂႇလူင်” ဢၼ်ပူၼ်ႉလိူဝ်တူၼ်ႈသၽႃႇဝ၊ ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းပီႇၸႃႉၼွၵ်ႈမိူင်း ဢၼ်တေၸၢင်ႈႁဵတ်းႁ်ႂႈပဵၼ်တူဝ်ၶၢမ်ႇငဝ်ႈ လွင်ႈပဵၼ်လႆႈၶွင်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈသၼ်ႇထေႇဢၼ်မီးၽေးၼ်ႂး DNA ၶွင်ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်မႆႈၸႂ်ဝႃႈ ၶွမ်ႇပၼီႇၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း တႃႇတေလႆႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ ၵုမ်းၵမ် တူဝ်မီးၸႂ် ၼႆယဝ်ႉ။
ယၢမ်းလဵဝ် ပဝ်းဝႄႇလ် လၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇလႆႈငိုၼ်း တီႈႁူင်းၵၢၼ် ၵမ်းသိုဝ်ႈၼႆသေ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈဢၼ် လူႇတၢၼ်းငိုၼ်း တႃႇႁွင်ႈၽႃႇတတ်းၼၼ်ႉ “ဢမ်ႇမတ်ႉဝႆႉ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ Brenda Jo McManama ၽူႈၸတ်းၵၢၼ် ၸုမ်းဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ “ၸုမ်းၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၸၢဝ်းၶိူဝ်း” ၼၼ်ႉ ၸီႉၼႄ ၶေႃႈတူၵ်းလူင်း မိူဝ်ႈပီႊ 2010 ဢၼ် Monsanto ပၼ် ၸုမ်း Chestnut Foundation လႄႈ ၸုမ်းႁူမ်ႈၼႃႈၵၢၼ်မၼ်း New York ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ (Powell လၢတ်ႈဝႃႈ ငိုၼ်းၵမ်ႉၸွႆႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ပႃး Monsanto ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတဵမ် 4% ၶွင် ငိုၼ်းတိုၼ်း ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် တင်းမူတ်းၼၼ်ႉ) McManama ထၢင်ႇထိူမ်ဝႃႈ Monsanto (ဢၼ် Bayer လႆႈမႃး မိူဝ်ႈပီႊ 2018) ၼၼ်ႉ လပ်ႉလွင်း ႁႃၶႂၢင်ႉ တႃႇတေလႆႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လူၺ်ႈ လွင်ႈၵမ်ႉထႅမ် ဢၼ်တေပဵၼ်မႃး လွင်ႈႁဵတ်းၶိုၼ်း တူၼ်ႈမႆႉ မိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၶူင်းၵၢၼ်ဢမ်ႇႁၼ်သုၼ်ႇတူဝ်။ မၼ်းၼၢင်းလၢတ်ႈသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈဝႃႈ “မွၼ်ႇသၼ်ႇၼႆႉ မၼ်းႁၢႆႉမူတ်း။
ပဝ်းဝႄႇလ် လၢတ်ႈဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈ ဢၼ်မီးဝႆႉ ၼႂ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ မိူဝ်ႈပီႊ 2010 ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈသုတ်းသဵင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉလႄႈ လူၺ်ႈလွင်ႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ လွင်ႈတၢင်း တူၼ်ႈမႆႉမၼ်း ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆးပၢႆးသၢႆႊၼၼ်ႉသေ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႊႁဵတ်း သုၼ်ႇလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းႁူႉထိုင်ဝႃႈ လၢႆးၼႆႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈယႃႉပႅတ်ႈ လွင်ႈမႆႈၸႂ်တင်းမူတ်း။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “ႁူႉယူႇဝႃႈ တေမီးၵူၼ်းဝႃႈ မႂ်းပဵၼ် ၶိူင်ႈၸၼ် တႃႇ မွၼ်ႇသႅၼ်ႇတူဝ်ႇၵူၺ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ “ႁဵတ်းသင်လႆႈ ဢမ်ႇမီးသင် ႁဵတ်းလႆႈ” ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး မွၵ်ႈႁႃႈပီႊၼၼ်ႉ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်း American Chestnut Foundation ၶဝ် လႆႈတႅပ်းတတ်းဝႃႈ ၶဝ်တေဢမ်ႇထိုင်လႆႈ ယိူင်းမၢႆၶဝ် လူၺ်ႈ လွင်ႈၸပ်ႈၸိူဝ်ႉ ဢၼ်လဵဝ်ၵွၺ်းၼႆလႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇႁပ်ႉၶၢမ်ႇ ၶပ်ႉမၢႆ ပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ၶွင် Powell ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈဢမ်ႇၽွမ်ႉၵၼ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ။ မိူဝ်ႈလိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် ပီႊ 2019 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၸုမ်းၵွင်တိုၼ်းၵၢင် မိူင်းမႅတ်ႉသႃႇၶျူႇသႅတ်ႉ-ရူဝ်ႇဢၢႆႇလႅၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် Lois Breault-Melican ၼၼ်ႉ လႆႈထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇ ယွၼ်ႉ ၶူင်းၵၢၼ် ပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းလုမ်ႈၾႃႉ (Global Justice Project) ဢၼ်ပဵၼ် ၸုမ်းသၢၼ်ၶတ်း ပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ပၵ်းတီႈ ဝဵင်း Buffalo ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူင်းၵၢၼ် ပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း) လွင်ႈထဵင်ထွင်၊ ၽူဝ်မၼ်းၼၢင်း တေႇၼိတ်ႉ မႄႇလီႇၵႅၼ်ႇၵေႃႈ ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ ၸုမ်းပွင်ၵၢၼ်။ Dennis လၢတ်ႈၼႄၶႃႈဝႃႈ ၶိုၵ်ႉတွၼ်းမၼ်း ၶဝ်သွင်ၵေႃႉ မႆႈၸႂ်ဝႃႈ တူၼ်ႈၶႅၵ်ႇ Powell ၼႆႉ ၸၢင်ႊၼႄလႆႈဝႃႈ ပဵၼ် “မႃႉ Trojan” ၼႆသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉ တႃႇၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး တၢင်ႇၸိူဝ်း လႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၢႆးၸၢင်ႊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁႅင်းထၢတ်ႈ ၼမ်လိူဝ်မႃး ၼႆယဝ်ႉ။
Susan Offutt ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ၶွမ်ႇမတီႇ ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ပၢႆးသၢႆႊ၊ ပၢႆးၸၢင်ႊ လႄႈ ယႃႈယႃ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၼိူဝ် ပၢႆးၸၢင်ႊ လွင်ႈသၢႆၸႂ် ၼႂ်းပႃႇထိူၼ်ႇ မိူဝ်ႈပီႊ 2018 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈတူင်ႉၼိုင် သၢၼ်ၶတ်း GMO 10 ၵေႃႉ။ “ၵႃႈၶၼ် ဢၼ်မီးဝႆႉ ၼႂ်းတူဝ်ထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်သင်လႃႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းၼၢင်းထၢမ်ဝႃႈ တူဝ်ယၢင်ႇပၼ်ႁႃဢၼ်ၼိုင်ႈ ၶၵ်ႉၵၢၼ်ဢမ်ႇၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ။ “ထိူၼ်ႇပႃႇၼႆႉ ၸွင်ႇမၼ်းမီးၽွၼ်းလီႁင်းၽႂ်မၼ်းယူႇႁႃႉ ႁဝ်းၶႃႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်း တၢင်းယၢမ်ႈ တႃႇတေဢဝ်လွင်ႈၼႆႉ သႂ်ႇၸႂ် မိူဝ်ႈတႅပ်းတတ်း တႃႇၶဝ်ႈၵႄႈၵၢင်ၼၼ်ႉႁိုဝ်” ၼႆယဝ်ႉ။
ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ၶႃႈလႆႈဢုပ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇမီးလွင်ႈတၢင်း တႃႇတေမႆႈၸႂ် လွင်ႈတူၼ်ႈမႆႉ ပၢဝ်ႇဝႄႇလ် ယွၼ်ႉဝႃႈ ထိူၼ်ႇပႃႇၼႆႉ လႆႈထူပ်းၽေး ဢၼ်ၵႆယၢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈတႅပ်းမႆႉ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၶႆႇၵႆႇ ဢၼ်ႁႅင်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၼႄလၵ်းထၢၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ပၢင်ပိုတ်ႇ An ၼႆယဝ်ႉ။ ၵႄႇရီႇလဝ်ႇဝႅတ်ႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ တူဝ်မီးၸႂ် ၼႂ်းထိူၼ်ႇပႃႇ တီႈႁူင်းႁဵၼ်း ၶႄႇရီႇ ဢီႇၵူဝ်ႇသီႇသတမ်ႇ တီႈဝဵင်း မိတ်ႉပရူၵ်ႉ ၸေႊမိူင်းၼိဝ်းယွၵ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ “ႁဝ်းၶႃႈ တိုၼ်း ဢဝ် တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈ ဢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ မႃးပၼ်ယူႇ။ “လွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ လဵၵ်ႉလိူဝ်ၵဝ်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
Donald Waller ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးသၢႆႊ ပႃႇမႆႉ ဢၼ်လႆႈလိုဝ်ႈၵၢၼ် တီႈၸၼ်ႉၸွမ် ဝီႇသႃႇပၢၼ်ႇ ဢမ်ႇႁိုင်သင်ၼႆႉ လၢတ်ႈၵႂႃႇထႅင်ႈ။ မၼ်းလၢတ်ႈၼႄၶႃႈဝႃႈ “ၽၢႆႇၼိုင်ႈ ၶႃႈတႅမ်ႈၼႄ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း ၼႂ်းၵႄႈ ၽေးၶဵၼ်လႄႈ ၽွၼ်းလီ ဢိတ်းဢွတ်း။ ၽၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ၶႃႈတိုၵ်ႉၶူတ်းႁူဝ် တႃႇၽေးၶဵၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေးတေႃႇပႃႇထိူၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးမႃးၼိူင်းတူၺ်းၼႆ “ၼႃႈလိၵ်ႈဢၼ်မီးတႂ်ႈသူးၼၼ်ႉ မၼ်းလႆလူၼ်ႉလိူဝ် မဵတ်ႉလိၵ်ႈၵူၺ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢၼ်ၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈႁႅင်ႈၼၼ်ႉ တေဢွင်ႇပေႉ ထိူၼ်ႇဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ တိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၼႆႉ တီႈသုတ်းမၼ်း။ ၵူၼ်းလူဝ်ႇတၢင်းမုင်ႈမွင်း၊ ၵူၼ်းႁဝ်းလူဝ်ႇမဵတ်ႇမၢႆ၊ ” ။
Powell ၼႆႉ မၼ်းၵႆႉယူႇယဵၼ်ယဵၼ်ယူႇ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ၼိူဝ် ပႆၢးသၢင်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတူင်ႉတိုၼ်ႇၵႂႃႇယူႇ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “ၶဝ်ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၵဝ်ၶႃႈ မီးတီႈပွင်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။ “ၶဝ်ဢမ်ႇဢိင်ၼိူဝ် ပၢႆးသၢႆႊ” ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လူတ်ႉၵႃး ဢမ်ႇၼၼ် ၽူင်းသႅၼ်း ဢၼ်ၶႅမ်ႉလိူဝ်ၼၼ်ႉ ၽႂ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၼႄးလႄႈ မၼ်းၶႂ်ႈႁူႉဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ႁၢင်ႈၽၢင် ဢၼ်ၶႅမ်ႉလိူဝ်ၼၼ်ႉ မၼ်းၽိတ်းသင်။ ပဝ်းဝႄႇလ် လၢတ်ႈဝႃႈ “ဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်း ဢၼ်ၸၢင်ႊၸွႆႈထႅမ်လႆႈ။ “ၵွပ်ႈသင် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဝႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႉလႆႈ ၶိူင်ႈၼႆႉ ႁဝ်းၸႂ်ႉလႆႈ သၵူဝ်ႇထရီႇ ၽိလိပ်ႉပိၼ်း ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႉလႆႈ သၵူဝ်ႇထရီႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ လႄႈ ပိၼ်ႈၾူၼ်ၵၼ်” ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈႁူဝ်လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 2018 ၼၼ်ႉ ၶႃႈလႆႈၵႂႃႇၸွမ်း ပဝ်းဝႄႇလ် တီႈႁူင်းႁေႃ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးႁႅင်း ဢၼ်မီးၽၢႆႇႁွင်ႇ ဝဵင်းသျီႇရႃႇၶျူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းမုင်ႈမွင်းဝႃႈ မိူဝ်းၼႃႈမႃး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးယူႇ။ ဢွင်ႈတီႈၼၼ်ႉ ၸမ်တေဢမ်ႇမီးၵူၼ်းယူႇသေ ပဵၼ်တီႈဢၼ်ပၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၵမ်ႉဢေႇၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ သူၼ်မွၵ်ႇ လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်သုင်သုင် ဢၼ်ပဵၼ် ၶူဝ်းၶွင် ၶူင်းၵၢၼ် ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လႆႈ ပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈ မႃး ႁိုင်ၼၼ်ႉ ၵိူင်းၵႂႃႇ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇ ၵႆယၢၼ် လူမ်းလႅင်ႉ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တီႈၼၼ်ႈ ပဵၼ်တီႈ ဢၼ်လီၵူဝ် ဢိတ်းဢွတ်း။
ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ Andrew Newhouse တီႈႁွင်ႈၽႃႇတတ်း Powell ၼၼ်ႉ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်လီသုတ်း တႃႇၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ် တူၼ်ႈမႆႉ ၶႅတ်ႉသတၢၼ်ႇ ထိူၼ်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ ၸေႊမိူင်း ဝႃႇၸိၼ်ႇၼီႇယႃႇ ပွတ်းႁွင်ႇ မႃးၼၼ်ႉ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ သုင်မွၵ်ႈ 25 ပေႇသေ ဢွၵ်ႇၼႂ်းသူၼ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢၼ်ၶပ်ႉဝႆႉ ၵူႊလွင်ႈလွင်ႈသေ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ လူၺ်ႈ ႁူးၽၵ်းတူ ၵႆႇ ဢၼ်သုင် 10 ပေႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထူင်ႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ မတ်ႉဝႆႉတီႈသုတ်းၵိင်ႇမႆႉၵမ်ႈၽွင်ႈ။ ၼိဝ်းႁေႃး သပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ ထူင်ပလၢတ်ႉသတိၵ်ႉ ၽၢႆႇၼႂ်းၼၼ်ႉ လႆႈၶမ်ဝႆႉ ၼႂ်းၽွင်မွၵ်ႇ Darling 58 ဢၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယွၼ်းမႃး မိူဝ်ႈလိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇၼၼ်ႉသေ ထူင်ႁေႈ ဢၼ်မီးၽၢႆႇၼွၵ်ႈၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵႆႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၽႄႈၸပ်း ၽွင်မွၵ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈၶပ်ႉၶိုင်တင်းမူတ်းၼႆႉ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မိူင်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ တႅတ်ႈၼႅတ်ႈ၊ ၵွၼ်ႇပႆႇယႃႉပႅတ်ႈပၵ်းပိူင်ၼၼ်ႉ ၽွင်မွၵ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မီးၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ထႅမ်သႂ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းႁူးၽၵ်းတူ ဢမ်ႇၼၼ် ၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်းၶွင်ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼၼ်ႉ တေလႆႈဢဝ်ဝႆႉႁင်းၶေႃၶေႃ။
Newhouse ၵုမ်းထိင်း ၶိူင်ႈတႅပ်းမႆႉ ဢၼ်ၸၢင်ႈၶိုၼ်းႁွပ်ႈလႆႈ တီႈၵိင်ႇမႆႉ။ ဢဝ်သၢႆၸၼ်သေ ၶွၼ်ႉမၼ်းတႅၵ်ႇသေ ထူင်ၼၼ်ႉတူၵ်းၵႂႃႇ။ ၼိဝ်းႁေႃး ၶၢႆႉၵႂႃႇတီႈ ၵိင်ႇၽႄ ဢၼ်မီးထူင်ထႅင်ႈၼၼ်ႉ ဝႆးဝႆးသေ ႁဵတ်းၶိုၼ်း လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပဝ်းဝႄႇလ် ၵဵပ်းဢဝ်ထူင်ဢၼ်တူၵ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉသေ ဢဝ်သႂ်ႇၼႂ်းထူင်ပလၢတ်ႉသတိတ်ႉ ဢၼ်ယႂ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵၢၼ်ယိပ်းၵမ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်မီးၽေးတေႃႇ တူဝ်မီးၸႂ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေ ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်းတီႈႁွင်ႈၽႃႇတတ်းယဝ်ႉ ၼိဝ်းႁေႃး လႄႈ ႁႃႇၼႃႇပိလ်ၵီႇ ဢဝ်ထူင်ၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈသေ ဢဝ်ၼူၵ်ႉသီၶဵဝ် ဢၼ်မီးၼႂ်း ႁူးၽိူၵ်ႇသီၶဵဝ်ၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇမႃးဝႆးဝႆး။ ၶဝ်ဝႆႉသတိ ယႃႇႁႂ်ႈ ႁွႆးၸဵပ်း ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းၽိဝ်ၼင် ဢၼ်ပဵၼ်ၽေးၵၢၼ်ငၢၼ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၶဝ်လႆႈၸႂ် ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်ၼၼ်ႉ တင်းမူတ်း။ ၵမ်းၼႆႉ လိုၼ်းသုတ်းမႃး ၶဝ်မီးမႃး 1,000 လိူဝ်လိူဝ်ယဝ်ႉ။ ပိတ်ႉမၢၵ်ႇၼင် လၢတ်ႈဝႃႈ “ႁဝ်းၶႃႈ ႁဵတ်းတၢင်းၵႃႈဢွၼ်ႇ ဢၼ်မူၼ်ႈသိူဝ်း တင်းမူတ်း။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၵၢင်ၼႂ်မႃး ပဝ်းဝႄႇလ် ဢဝ်ၶႅပ်းၶႅပ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇတီႈလုမ်း ၼီႇလ်ပႅတ်ႉတိူဝ်ႇသၼ်ႇ ဢၼ်မီးတီႈ ႁွင်ႈႁပ်ႉၶႅၵ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ဝၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း (Columbus Day) လႄႈ Patterson ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈၸွႆႈထႅမ် ၽူႈၼမ်းၼႂ်း သုၼ်ၵၢင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ESF ၼၼ်ႉ လႆႈလုၵ်ႉတီႈ ဝၢင်းႁူင်းႁဵၼ်း သီႇပုၼ်ႈၼိုင်ႈပုၼ်ႈ ပွၵ်ႈမႃးၶိုၼ်း တီႈဢၼ်မၼ်း ဢွၼ်ႁူဝ် ၼေတၢင်းၵိၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လုၵ်ႈလၢင်းမၼ်းသွင်ၵေႃႉ လႄႈ လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း လဵၼ်ႈၶွမ်ႊပျူႊတိူဝ်ႊ ၼႂ်းလုမ်း။ ၵူႈၵေႃႉ ပိူၵ်ႇၵိၼ်ၼူမ်း။ ပဝ်းဝႄႇလ် ၼႅင်ၸႂ်သေ လၢတ်ႈဝႃႈ “ၶဝ်တိုၵ်ႉၶဵဝ်ဢိတ်းၼိုင်ႈယူႇ။
ၶွင်တွၼ်ႈ Powell ၼႆႉ မၼ်းမီးလၢႆလွင်ႈ။ မၼ်းၸႅၵ်ႇၽေပၼ် မဵတ်ႉသၢၼ်သေ မုင်ႈမွင်းဝႃႈ တေၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႅၵ်ႉဝွၵ်ႉၶွင် Patterson တႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ တီႈၼႃႈလိၼ်မႂ်ႇ တီႈဢၼ်ၶဝ်တေလႆႈႁပ်ႉ ၽွင်မုၼ်ႈ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆပီႊၼၼ်ႉယူႇ။ မၼ်းယင်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၵၢၼ်မိူင်း ၶႅတ်ႉသတၢၼ်ႇ ဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ။
မိူဝ်ႈ Patterson လႆႈထုၵ်ႇ ESF ၸၢင်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈပီႊ 2014 ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈႁူႉဝႃႈ Powell ၼႆႉ မၼ်းၸၢမ်းတူၺ်း တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းသေ ဢၼ်ၵႆၵၼ်တင်း ၼႃႈလိၼ် ၵူၼ်းယူႇသဝ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ Onondaga ၼၼ်ႉ မီးမွၵ်ႈ သွင်သၢမ်လၵ်းၵွႆး။ ဝၢႆးလင်ၼႆႉ မီးၼႂ်းထိူၼ်ႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းသီႇရိလင်းၵႃ လၢႆလၵ်း။ ပႅတ်ႉတိူဝ်ႇသၼ်ႇ ႁူႉထိုင်ဝႃႈ သင်ဝႃႈ ၶူင်းၵၢၼ်ၼႆႉ ဢွင်ႇမၢၼ်ၼႆၸိုင် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ၶၢမ်ႇလႆႈ တၢင်းပဵၼ်ၼၼ်ႉ တေၶဝ်ႈမႃး ၼႂ်းလိၼ်သေ ၶၢမ်ႈၵႂႃႇၸွမ်း တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ တီႈၼၼ်ႈၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပႃႇထိူၼ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇ လွင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ဢူဝ်ႇၼူဝ်ႇတႃႇၵႃႇၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇယဝ်ႉ။ မၼ်းယင်းလႆႈငိၼ်းၶၢဝ်ႇငၢဝ်း လွင်ႈမႆႈၸႂ် ဢၼ်ၶိုင်ပွင်ပၼ် ၽူႈတူင်ႉၼိုင်ၶဝ် ဢိၵ်ႇပႃး တူင်ႇဝူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ တႃႇတေသၢၼ်ၶတ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်း တီႈတၢင်ႇတီႈၼၼ်ႉယူႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း မိူဝ်ႈပီ 2015 ၼၼ်ႉ၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း Yurok ၶဝ် လႆႈႁၢမ်ႈတၢပ်ႈ လွင်ႈသိမ်းဝႆႉ GMO တီႈ California ပွတ်းႁွင်ႇ ယွၼ်ႉမႆႈၸႂ်ၼိူဝ် လွင်ႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ လွင်ႈဢမ်ႇမူတ်းသႂ် တီႈမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉၶဝ်လႄႈ လွင်ႈႁႃပႃသႄႇလ်မွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပႅတ်ႉတိူဝ်ႇသၼ်ႇ လၢတ်ႈၼႄၶႃႈဝႃႈ “ၶႃႈႁူႉထိုင်ဝႃႈ လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်မႃးတီႈႁဝ်းတီႈၼႆႈ တီႈဢေႇသုတ်း ႁဝ်းထုၵ်ႇလီဢုပ်ႇၵၼ်။ တီႈပၢင်ၵုမ် ၸုမ်းၵႅတ်ႇၶႄသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ် ESF ၸတ်းႁဵတ်း မိူဝ်ႈပီႊ 2015 ၼၼ်ႉ ပဝ်းဝႄႇလ် လႆႈမွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်မၼ်းၽိုၵ်းၽွၼ်ႉဝႆႉလီလီ တီႈလုၵ်ႈၸုမ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဝဵင်းၼိဝ်းယွၵ်ႉၶဝ်။ ဝၢႆးသေ ပႅတ်ႉထရႅတ်ႉ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းယဝ်ႉ ၶိုၼ်းလၢတ်ႈၼႄဝႃႈ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လၢႆလၢႆၵေႃႉ လၢတ်ႈဝႃႈ “ႁဝ်းထုၵ်ႇလီၽုၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉ!” လွင်ႈၶတ်းၸႂ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပႅတ်ႉထိူဝ်ႇသၼ်ႇ ဢၢမ်း။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “ဢမ်ႇထၢင်ႇ” ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးမႃး ဢုပ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် တွင်းလႆႈ ပုၼ်ႈၽွၼ်း တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ၼႂ်းၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းမၼ်းၼၼ်ႉ တေႉတေႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးမီး။ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်ပႅတ်ႉတိူဝ်ႇသၼ်ႇ ႁဵတ်းၸွမ်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈၼႄမၼ်းဝႃႈ မိူဝ်ႈၽွင်း လွင်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း လႄႈ လွင်ႈယႃႉလူႉ တူင်ႇဝူင်းသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ပဵၼ်မႃး မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ် တဵၵ်းတဵင် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း တူၵ်းတႅမ်ႇ လႄႈ ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ၶဝ်ႈပႃးၸွမ်း ၵူၼ်းတင်းၼမ် ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်သေ တၢင်းပဵၼ် ၽႄႈလၢမ်း ၸင်ႇႁွတ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶူဝ်းၶွင်လၢႆလၢႆဢၼ်ၼၼ်ႉ ၾိင်ႈငႄႈ ၶႅၵ်ႇလီပၢင်ၸႃႉ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။ Patterson ၵေႃႈထူပ်းႁၼ်ဝႃႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ် ပၢႆးၸၢင်ႊၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ မၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်းၼမ်ၼႆယဝ်ႉ။ ၶွမ်ႇပၼီႇ ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ မႆႉလႅၵ်ႉၶရူတ်ႉ တီႈဝဵင်းဢူဝ်ႇၼူဝ်ႇတႃႇ ဢၼ်ပဵၼ် ဢႄးလ်ၾီႇၸႅၵ်ႉၼၼ်ႉ မီးၸႂ်ၶႂ်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇ မႆႉၶႅတ်ႉသတၢၼ်ႇသေ ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ် ၶူင်းၵၢၼ်ၼႆႉယူႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉ ဝူၼ်ႉဝႃႈ ၽေးမၼ်းယႂ်ႇၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇသၢၼ်ၶတ်း တူၼ်ႈမႆႉ။
ပႅတ်ႉထိူဝ်ႇသၼ်ႇ ပွင်ႇၸႂ် ၼႃႈတီႈသွင်ဢၼ်ၼႆႉ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး မၼ်းလၢတ်ႈတီႈၶႃႈဝႃႈ “မိူၼ်ၼင်ႇ ၾူၼ်းမိုဝ်းထိုဝ် လႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶႃႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းၸီႉၼႄဝႃႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇမၼ်း လုၵ်ႉႁူင်းႁဵၼ်းပွၵ်ႈမႃးႁိူၼ်း ယွၼ်ႉတၢင်းပဵၼ်ၶူဝ်ႊဝိတ်ႉ 19 ၊ “ဝၼ်းၼိုင်ႈ ၵဝ်ၶႃႈ လႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇ တင်းမူတ်း၊ တႃႇႁႂ်ႈၶဝ် ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ ၶဝ်တိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းယူႇ။ ဝၼ်းၼိုင်ႈမႃး မိူၼ်ၼင်ႇ ႁႂ်ႈႁဝ်းၶႃႈ ဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်တင်း ပဝ်းဝႄႇလ် ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈထၢင်ႇထိူမ်မၼ်း ယွမ်းလူင်းၵႂႃႇ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ဢမ်ႇႁိုင်သင်ၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈႁူႉဝႃႈ လုၵ်ႈလၢင်း ၽတ်ႉၽဵင်ႇ တူၼ်ႈမႆႉ Darling 58 တူၼ်ႈၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇမီး ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်လႆႈၶဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ တူၼ်ႈၶႅၵ်ႇထိူၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ငဝ်ႈငႃႇမၼ်းၼၼ်ႉ တေသိုပ်ႇၽႄႈတိူၼ်း ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ ပႅတ်ႉတိူဝ်ႇသၼ်ႇ လၢတ်ႈဝႃႈ လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၼ်ႁႃလူင် ဢၼ်ၼိုင်ႈ ႁၢႆၵႂႃႇ။
မိူဝ်ႈႁဝ်းၶႃႈ မႃးဢႅဝ်ႇလႄႇ မိူဝ်ႈလိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈၼႄၶႃႈဝႃႈ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်မၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈၵမ်ႉထႅမ် ၶူင်းၵၢၼ် GM တဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ ပဝ်းဝႄႇလ် ဝႆႉၸႂ်ယႂ်ႇၼိူဝ် ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် ၵပ်းသိုပ်ႇတိတ်းတေႃႇ တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉႁိုဝ် တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉႁိုဝ်။ ပႅတ်ႉတိူဝ်ႇသၼ်ႇ တဵၵ်းၼႃႈဢူၵ်းမၼ်းသေ လၢတ်ႈဝႃႈ “ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ မၼ်းမီးသင်ဝႆႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ပေႃးဝႃႈ လွင်ႈၵပ်းသိုပ်ႇ ၵူၼ်းလႄႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ၶိုၼ်းလီမႃးလႆႈၼႆၸိုင် ၸင်ႇတေလႆႈၶိုၼ်း တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။
တႃႇတေႁဵတ်းလႆႈၸိူင်ႉၼႆ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းဢၢၼ်းဢဝ် ၼူၵ်ႉဢၼ် Powell ပၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ် ၽၵ်းၶူမ် လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းတေဢဝ်တၢင်းၵိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးဝႆႉၼႂ်းၼႃႈလိၼ် ဢူဝ်ႇၼူဝ်ႇတႃႇၵႃႇသေ ၽိတ်ႈမွၵ်ႇၵူၼ်းမိူင်း ႁႂ်ႈၶိုၼ်းႁႃႁၼ် ၼမ်ႉၼၵ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ “မုင်ႈမွင်းၸိူင်ႉၼၼ်ယူႇ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵႂႃႇႁပ်ႉတွၼ်ႈ ဢူၺ်းၵေႃႉၵဝ်ႇ လူဝ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈလူတ်ႉ တီႈဢၼ်ၵိုတ်းဝႆႉ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉၵူၺ်း” ၼႆယဝ်ႉ။
Powell လႆႈႁပ်ႉသူး $3.2 လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇ တီႈ Templeton World Charity Foundation မိူဝ်ႈလိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ မၼ်းတေပၼ်ၶႂၢင်ႉ Powell တႃႇသိုပ်ႇႁဵတ်းၵႂႃႇ မိူဝ်ႈမၼ်းၼေတၢင်း ၽူႈတၢင်တူဝ်ၽၢႆႇပၵ်းပိူင်လႄႈ ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်း လုၵ်ႉတီႈပၢႆးၸိူဝ်ႉၽၼ်း တေႃႇထိုင်လွင်ႈတႄႉ လွင်ႈမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးၼႃႈလိၼ်တင်းမူတ်း။ သင်ဝႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပၼ်ၽွၼ်းလီမၼ်းၼႆၸိုင် ပဝ်းဝႄႇလ် လႄႈ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးသၢႆႊ တီႈၸုမ်းဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၶျႅတ်ႉသၼတ်ႉ တေတႄႇပၼ်ႁႂ်ႈမၼ်းမွၵ်ႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်ၽွင်မွၵ်ႇလႄႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လိူဝ်မၼ်းၼၼ်ႉ တေထုၵ်ႇၽူင်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် သုၵ်ႈပၼ်ၼိူဝ် ၶိူင်ႈဢၼ်ပႂ်ႉဝႆႉၶွင်တူၼ်ႈမႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ လွင်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်ၶွင် မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈဢၼ်မူၼ်ႉမႄးဝႆႉၸိူဝ်ႉၽၼ်းမၼ်းၼၼ်ႉ တေပိုတ်ႇၽုၺ်ႇလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း တီႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ၸၢမ်းတူၺ်းဢၼ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈထိင်းသိမ်းလႆႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း လႄႈ ၼႂ်းႁွင်ႈၽႃႇတတ်း တင်းသွင်ဢၼ်ၼႆၸိုင် ဢၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ လႄႈ မၼ်းတေၽႄႈၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၼႂ်းထိူၼ်ႇ- ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ် တီႈတူင်ႇဝူင်းသိုင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်ၸဝ်ႈပႆၢးသႆၢႈၶဝ် ၶႂ်ႈလႆႈ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် ၵူဝ်ႁႄၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေမီးတူၼ်ႈၶၢတ်ႇ ဢၼ်လိုဝ်ႈသဝ်းယဝ်ႉ ၸွင်ႇသိုဝ်ႉလႆႈၶႃႈႁႃႉ? ၸႂ်ႈယဝ်ႉ ၼိဝ်းႁေႃး လၢတ်ႈဝႃႈ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်။ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် လႆႈထၢမ်တူၺ်း ၵူႊဝူင်ႈဝႃႈ တူၼ်ႈမႆႉ တေမီးမိူဝ်ႈလႂ်၊
ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ် ပဝ်းဝႄႇလ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးၶီႇလူတ်ႉၶိူင်ႈ လုၵ်ႉတီႈသူၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၵႂႃႇတၢင်းႁွင်ႇ ၵႆၵႆ လတ်းၽၢၼ်ႇ ၵၢင်ဝဵင်း သျီႇရႃႇၶျူႇၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶိုၼ်းဝူၼ်ႉၶိုၼ်း လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢၼ်လိုၵ်ႉလမ်ႇ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈ မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇ ႁၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းၶျႅတ်ႉသၼတ်ႉႁၢႆႉ ၻရၢႆႉၼႆႉ မီးဝႆႉတီႈဝဵင်းဢွၼ်ႇ ၽၢႆႇႁွင်ႇဝဵင်းသီႇရိလင်းၵႃ။ ပဵၼ်သဵၼ်ႈတၢင်းၵူၼ်းယူႇသဝ်း ၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈ ဢၼ်မီးသဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၵႃး ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မီးႁႆႈၼႃး ဢၼ်မူတ်းသႂ် လႄႈ တူၼ်ႈမႆႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်ႁၢင်ႈၶိူင်ႈဝႆႉ ၵႆႉၵႆႉ မီးၸွမ်း ဝၢင်းၼႃႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ။ ၶွမ်ႊပၼီႊမႆႉၼႆႉ ဢမ်ႇလူဝ်ႇၶိုၼ်းႁဵတ်းၶိုၼ်း ၶႅၵ်ႇလီပၢင်ၸႃႉ၊ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်သေ ႁဵတ်းႁင်းၶေႃၼၼ်ႉ ႁၢႆၵႂႃႇမူတ်းယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်း ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ဢၼ်ၶႅင်လိူဝ်ႁႅင်းၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ် ဢဝ်ဢွၵ်ႇ ၼူမ်းၼူမ်း ဢၼ်ၼူမ် ဢၼ်ဝၢၼ်။ ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် တေဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသင် ဢၼ်ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇၼႆၵေႃႈ တေဢမ်ႇႁူႉ။
ၵိုတ်းလိုဝ်ႈသေ ၵိၼ်ၶဝ်ႈၶမ်ႈ တီႈႁိမ်းၼွင်ဢူဝ်ႇၼူဝ်ႇတႃႇၵႃႇ တႂ်ႈႁွမ်တူၼ်ႈၽိူၵ်ႇလူင်ၼၼ်ႉ။ တူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ လႆႈထုၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း သီၶဵဝ်လႅင်း မႃးယႃႉၵဝ်း။ လႆႈႁၼ်ႁူးဢၼ်မူင်ႈမႅင်းၶဝ်ႁဵတ်းဝႆႉ ၼႂ်းပိူၵ်ႇမႆႉၼၼ်ႉ။ တႄႇလူႉလႅဝ်မႂ်မၼ်းသေ ဝၢႆးလင်လၢႆပီႊ ၸၢင်ႊတၢႆသေ ၵူၼ်ႇပင်းၵႂႃႇ။ တႃႇတေလုၵ်ႉတီႈႁိူၼ်းၶႃႈ တီႈမိူင်းမေႇရီႇလႅၼ်ႇ မႃးတီႈၼႆႈၼၼ်ႉ ၶႃႈၶီႇလူတ်ႉၶိူင်ႈ လတ်းၽၢၼ်ႇ တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်တၢႆၵႂႃႇ ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင် ဢၼ်မီး ၵိင်ႇမႆႉ ၽိတ်ႉၾူၵ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇမီးသင်ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈမႃး ၸွမ်းတၢင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တီႈဢႃႇပႃႇလႃႇၶျီႇယႃႇၼၼ်ႉ ၶွမ်ႇပၼီႇၶဝ် ၶုတ်းတူၼ်ႈမႆႉ တီႈၼႃႈလိၼ် ပိတ်ႉတလႃႇႁူႇ ဢၼ်ယႂ်ႇလိူဝ်ၼၼ်ႉ တႃႇတေလႆႈထၢၼ်ႇႁိၼ် ဢၼ်မီးတႂ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ၸႂ်မိူင်းထၢၼ်ႇႁိၼ်ၼႆႉ မၼ်းၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်း ႁူဝ်ၸႂ်မိူင်းၶႅတ်ႉသတၢၼ်ႇၵဝ်ႇ။ ၸုမ်း American Chestnut Foundation ၼႆႉ လႆႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်တင်း ၸုမ်းၸိူဝ်းၽုၵ်ႇတူၼ်ႈမႆႉ တီႈႁူင်းထၢၼ်ႇႁိၼ် ဢၼ်လႆႈပွႆႇၽႃႈပႅတ်ႈၼၼ်ႉသေ ယၢမ်းလဵဝ် တူၼ်ႈမႆႉ ၶႅတ်ႉသၼိတ်ႉ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈဝႆႉ တီႈလိၼ် ဢၼ်လႆႈထုၵ်ႇ ၽေးၶဵၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်ဢေႇၵၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တူၼ်ႈမႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်ၸၢပ်ႈၵၼ် ဢၼ်ၶၢမ်ႇလႆႈ မႅင်းပႅၵ်ႉတီးရီးယႃး ၼၼ်ႉၵူၺ်းသေတႃႉ ၶဝ်တေၸၢင်ႈပဵၼ်မႃး ၶေႃႈမိူၼ်ၵၼ်တၢင်း တူၼ်ႈမႆႉပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်ဝၼ်းၼိုင်ႈမႃး တေၸၢင်ႈၶေႉၶဵင်ႇၵၼ်တၢင်း တူၼ်ႈမႆႉလူင်ထိူၼ်ႇမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်မေႇပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇတၢႆႇဢွၵ်ႇသၢႆႉ ဢၼ်မီးၼႂ်းလူမ်းၼၼ်ႉ မီးထိုင် 414.8 တွၼ်ႈ ၼႂ်းၼိုင်ႈလၢၼ်ႉ ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇတူၼ်ႈမႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၼၵ်း ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၼမ်ႉ ၶွင် မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢမႄႇရီႇၵၼ်ႇၼႆႉ မီးထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ မွၵ်ႈၶိုင်ႈၼိုင်ႈ။ ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႆႈ တီႈၼိူဝ်လိၼ် ဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပေႃးမီးၼမ် ဢၼ်တေၸုပ်ႇဢဝ် ထၢတ်ႈၵႃႇပုၼ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးတီႈ လူမ်းၼၼ်ႉ ဝႆးလိူဝ် တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ဢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈယူႇၼၼ်ႉ။ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၼႆႉသေ မိူဝ်ႈပီႊၵၢႆ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်းၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ Wall Street Journal ၼၼ်ႉ ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ “ႁႂ်ႈမီးသူၼ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈထႅင်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။