ဝၼ်း႞ ရူဝ်ႇၼိတ်ႉ (ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိုဝ်ႈတႄႉမၼ်း) တႄႇပဵၼ်တွင်ႉၸဵပ်း လူမ်းထူၺ်ႈၸႂ် ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ လႄႈ ၵႂႃႇၵူတ်ႇထတ်းလိူတ်ႈ တီႈမေႃယႃ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၼၢင်းဢမ်ႇတွၼ်ႉထၢင်ႇဝႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 24 ၸူဝ်ႈမူင်းၼႆႉ ယွၼ်ႉမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လီလႄႈ တေလႆႈသူင်ႇၵႂႃႇႁူင်းယႃ တႃႇထတ်းလိူတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၼၢင်းတႄႉ ဢမ်ႇထၢင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်း ၽဵင်ႇၶူၼ်ႁူဝ်မၼ်း မိူဝ်ႈဝၼ်းဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼင်ႇ ရူဝ်ႇၼိတ်ႉၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်း တီႈမိူင်းဢိတ်ႉၸရေး 26 ၵေႃႉ (ၽတ်ႉၽဵင်ႇ ၼိုင်ႈလိူၼ်လႂ် ၼိုင်ႈၵေႃႉ) လႆႈၶဝ်ႈႁူင်းယႃ ယွၼ်ႉမၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လီ ဝၢႆးသေ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူၼ်ႁူဝ် ၽဵင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼၢင်းယိင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ မိူၼ်ႁၢင်ႈ ၸၢင်ႈႁၢႆၶႅၼ်းႁင်းၵူၺ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ တၢင်ႇၸိူဝ်းတႄႉ လူဝ်ႇလႆႈယူတ်းယႃ လူၺ်ႈလၢႆးထတ်းလိူတ်ႈ။
ၵမ်ႈၽွင်ႈတေဝႃႈ ၼႂ်းၵႃႈ ၼၢင်းယိင်း ဢိတ်ႉၸရေး ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင် ဢၼ်ၽဵင်ႇၶူၼ်ႁူဝ် ၵူႊပီႊၼၼ်ႉ “မီး 26 ၵေႃႉၵွႆး” ပဵၼ်တၢင်းပဵၼ် မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ။ မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ် (ၼႄႁၢင်ႈ)။ (ၶေႃႈမုၼ်း - ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး)
တွပ်ႇဝႃႈ ၶႃႈၸီႉၼႄဝႃႈ တၢင်းပဵၼ်မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈထတ်းလိူတ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႃႇလႄႈ ၸၢင်ႊတၢႆလႆႈ။
ၵူၼ်းပဵၼ်ၶဝ် တေလၢတ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈ လွင်ႈၸဵပ်းသႅပ်ႇ ၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီ ၼိူဝ်ၽႂ်။ ၼႆႉပဵၼ်ၵႃႈၶၼ်ဢၼ်ၽႂ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီပၼ် တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၢင်ႈလီ ဢၼ်ငၢႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈပီႊ 2000 ၼၼ်ႉ ၶၢဝ်ႇငၢဝ်း လွင်ႈတၢင်းပဵၼ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉ ယႃႈယႃ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶူၼ်ႁူဝ် ၽဵင်ႇ ဢၼ်ပႃး ထၢတ်ႈ ၾူဝ်ႇမႄႇတီႇႁၢႆႉၼၼ်ႉ တႄႇဢွၵ်ႇမႃး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းယဝ်ႉ။ ပိူင်လူင်မၼ်း ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽူႈႁဵတ်းၶူၼ်ႁူဝ် သုတ်ႇၶူဝ်လမ် ၽွင်းမိူဝ်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ် ၽဵင်ႇၶူၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၾၢင်ႁၢင်ႈတၢင်းပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ တႃၸဵပ်း လူမ်းထူၺ်ႈၸႂ် ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ ၼႃႈတႃ ၸဵပ်း လူမ်းထူၺ်ႈၸႂ် ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈ လႄႈ ပွတ်ႇၵႂ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ယႃႈယႃ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူၼ်ႁူဝ် ၽဵင်ႇ ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပႃးထၢတ်ႈ ၾူဝ်ႇမႄႇတီႇႁၢႆႉသေတႃႉ မၼ်းပႃးထၢတ်ႈ တၢင်ႇဢၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ၵလၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉယူႇ။
ဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼႆႉ မၼ်းလတ်းၽၢၼ်ႇ ၼိူဝ်ႉႁူဝ် ဢၼ်မီးသဵၼ်ႈလိူတ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉသေ ၸုပ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇ။ ပေႃးၶဝ်ႈၼႂ်းလိူတ်ႈယဝ်ႉ ၵလၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ တေယႃႉပႅတ်ႈပဵၼ် ဢႅတ်ႉသိတ်ႉဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉ လႄႈ ၶႄႇလ်သီႇယမ်ႇဢွၵ်ႉသလႅတ်ႉသေ ၶိုၼ်းၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းလိူတ်ႈသေ လိုၼ်းသုတ်းမႃး လတ်းၽၢၼ်ႇ မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်သေ ဢွၵ်ႇမႃးၼႂ်းတူဝ်ၶိင်း ႁႂ်ႈပဵၼ်တွၼ်ႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းယဵဝ်ႈ။
လွင်ႈၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈၽိတ်းပိူင်ႈ ၵူၼ်းၵူႈၵေႃႉ လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ လွင်ႈၼႆႉ တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉၼိုင်ႈသေ မၼ်းၵႆႉဢမ်ႇမီးၽေးသင်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးလႆႈထုၵ်ႇ ၵလၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼမ်ၼႃႇၸိုင် ၸၢင်ႊပဵၼ်မႃး တၢင်းပဵၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၵူတ်ႇထတ်း မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ၼၢင်းယိင်း ၸိူဝ်းဢၼ် မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ ဝၢႆးသေ ၽဵင်ႇၶူၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ထၢတ်ႈ ၶႄႇလ်သီႇယမ်ႇ ဢွၵ်ႉသလႅတ်ႉ ဢၼ်မီးဝႆႉ ၼႂ်းသႄးလ် မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်ၼၼ်ႉယူႇ။
မိူဝ်ႈပီႊ 2021 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇယိင်း ဢႃႇယု 3 ၶူပ်ႇ ၸၢမ်းၵိၼ် ၶိူင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူၼ်ႁူဝ် ၽဵင်ႇ၊ မၼ်းၼၢင်း ၵိၼ်ၵူၺ်းသေ ဢမ်ႇၵိၼ် ယွၼ်ႉဝႃႈ မၼ်းၶူမ်ၶူမ်ၼႃႇသေတႃႉ ၽွၼ်းလီမၼ်းတႄႉ ၼၢင်းယိင်းဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ၸုပ်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းသူပ်းမၼ်းၼၢင်း ဢိတ်းဢွတ်းၵူၺ်း။ ၽွၼ်းလီမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ်လူႉလႅဝ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း လူဝ်ႇလႆႈထတ်းလိူတ်ႈၵူၺ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ လႆႈတၢႆ။
ဝၢႆးသေ လွင်ႈၼႆႉယဝ်ႉ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီ ႁၢမ်ႈတၢပ်ႈ လွင်ႈပၼ်ဝႂ်ၶႂၢင်ႉ ၶိူင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူၼ်ႁူဝ် ၽဵင်ႇ ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈ glyoxylic acid လႄႈ မီး pH တႂ်ႈ 4 ၼၼ်ႉ တင်းမူတ်း။
ၵူၺ်းၵႃႈ ပၼ်ႁႃထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်တႅမ်ႈဝႆႉ တီႈၼိူဝ်ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ၶိူင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ၽဵင်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ တေယုမ်ႇယမ်လႆႈ လႄႈ တေသိုဝ်ႈယူဝ်းလႆႈ တဵမ်ထူၼ်ႈတႃႇသေႇ။ မိူဝ်ႈပီႊ 2010 ၼၼ်ႉ တီႈမိူင်းဢူဝ်ႇႁိဝ်ႇၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ဢမ်ႇပႃးထၢတ်ႈၾူဝ်ႇမႄႇတီႇႁၢႆႉၼႆသေတႃႉ တီႈတႄႉမၼ်း မၼ်းပႃးထၢတ်ႈၾူဝ်ႇမႄႇလီႇႁၢႆႉ 8.5 ဝၢၵ်ႈ။ မိူဝ်ႈပီႊ 2022 ၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင် ဢိတ်ႉၸရေး ဢၼ်႞ လၢတ်ႈဝႃႈ ဢမ်ႇပႃး ထၢတ်ႈၾူဝ်ႇမႄႇတီႇႁၢႆႉ လႄႈ ပႃးထၢတ်ႈ ၵလၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 2% ၵွႆးၼႆသေတႃႉ တီႈတႄႉမၼ်း မၼ်းပႃးထၢတ်ႈၾူဝ်ႇမႄႇတီႇႁၢႆႉ 3,082 ppm လႄႈ ထၢတ်ႈၵလၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ 26.8% ၼႆယဝ်ႉ။
ဢၼ်လီသူၼ်ၸႂ်တႄႉ လိူဝ်သေ ၵူၼ်းပဵၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ တီႈမိူင်းဢီႇၵျိပ်ႉ သွင်ၵေႃႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းပဵၼ် ဢွၵ်ႉသလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ တင်းမူတ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ မိူင်းဢိတ်ႉၸရေး မႃး။
လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ထၢတ်ႈၼႂ်းမၢၵ်ႇလၼ်း တီႈၼၢင်းယိင်း ဢိတ်ႉၸရေးၶဝ် ၸွင်ႇပိူင်ႈၵၼ်တင်း ဢၼ်ပဵၼ်ယူႇ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉႁိုဝ်။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းၼၢင်းယိင်းဢိတ်ႉၸရေး ဢၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ ၵလၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၼၼ်ႉ ၸွင်ႇမၼ်း “မဝ်မၢင်” ဢိတ်းၼိုင်ႈႁိုဝ်။ လွင်ႈဢၼ် ထၢတ်ႈၶႄႇလ်သီႇယမ်ႇ ဢွၵ်ႉသလႅတ်ႉ မီးဝႆႉၼၼ်ႉ ၸွင်ႇမၼ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း လွင်ႈဢၼ် တၢင်းပဵၼ် ၸိူဝ်ႉၽၼ်း ဢၼ်ပဵၼ် ႁၢႆႇပႃႇရူဝ်ႇၵႃႇလီႇယႃႇ ၽႄႈၸပ်းၵၼ်ၼၼ်ႉႁိုဝ်။ ၵူၼ်းပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸွင်ႇတေၸၢင်ႈယူတ်းယႃပၼ် မိူၼ်ၵၼ်တင်း ၵူၼ်းပဵၼ် ဢၼ်ပဵၼ် တၢင်းပဵၼ် ႁၢႆႇပႃႇရူဝ်ႇၵျိၼ်ႇ မဵဝ်း 3 ၼၼ်ႉႁိုဝ်။
ၶေႃႈထၢမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းယူႇလႄႈ ႁဝ်းၶႃႈတေဢမ်ႇႁူႉၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်း ပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်။ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီပၼ် ၼၢင်းယိင်း ၼႂ်းမိူင်းဢိတ်ႉၸရေး ၵေႃႉလႂ် ဢဝ်ပၢႆးယူႇလီမၼ်း တူၵ်းသုမ်း။
ယဝ်ႉၵေႃႈ သင်ဝႃႈ ၶႂ်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶူၼ်ႁူဝ် ၽဵင်ႇၼႆၸိုင် ၼႂ်းၵၢတ်ႇၼႆႉ မီးၶိူင်ႈဢၼ်လွတ်ႈၽေးလိူဝ် ဢၼ်ဢမ်ႇပႃး ၵလၢႆႇဢွၵ်ႇသီႇလိၵ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉသေ လႆႈၶႂၢင်ႉတီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇပၢႆးယူႇလီၼၼ်ႉယူႇ။ ၸိူင်ႉၼႆ တေၸွႆႈႁႂ်ႈၶူၼ်ႁူဝ်ၽဵင်ႇ လႄႈ တူဝ်ၶိင်းၵေႃႈ တေမီးပၢႆးယူႇလီ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ တၢင်းႁၢင်ႈလီၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆႉ မၼ်းလုၵ်ႉတီႈၼႂ်းတူဝ်ႁဝ်းမႃးၼႆ ႁဝ်းၶႃႈႁူႉၵၼ်မူတ်းယဝ်ႉ။